قلعهها از مهمترین آثار تاریخی و معماری ایران هستند. در ایران قلعهها با کارکردهای مختلف ساخته میشدند. برخی کارکرد نظامی داشته و برخی دیگر به عنوان محل اسکان والی یک شهر یا ایالت بودند. برخی دیگر از این قلعهها، مکانهایی برای اداره شهر محسوب میشدند. جایگاه و موقعیتی که قلعه در آن بنا میشود، میتواند نشانی بر کارکرد آن باشد. قلعههای خارج از شهر و روستا که موقعیت کوهستانی دارند، کارکردهای نظامی و دفاعی دارند و برای مقابله با دشمن و به قصد دفاع از مردم ساخته شدهاند. قلعه هزار در یکی از قلعههای ساخته شده با کارکرد نظامی است که امروزه از جاهای دیدنی ایلام به شمار میرود.
این قلعه بدون شک یکی از دیدنیترین و شگفتآورترین آثار معماری تاریخ ایران و از جمله جاهای دیدنی آبدانان است که از معماری خاص و طاقهای هلالی زیبا برخوردار بوده و قدمت آن به دوره ساسانی میرسد. موقعیت این قلعه در آبدانان، جنب دبیرستان شریعتی واقع شده است. قلعه هزار در در تاریخ 22 تیر ماه 1379 با شماره ثبت 2744 به عنوان یکی از آثار تاریخی ایران به ثبت ملی رسید.
نمای اصلی این اثر، طاقهای هلالی شکل است که با توجه به ساختار معماری آن، میتوان کارکرد قلعه را تشخیص داد. بررسی معماری قلعه نشان میدهد که قلعه هزار در به احتمال بسیار قلعه یا پادگان نظامی بوده است. پلان اصلی قلعه، مستطیل شکل است. مصالح به کار رفته در ساخت این قلعه مستطیل شکل، شامل سنگهای تراشیده و قلوه سنگهایی است که در ملات آنها گچ به کار رفته است. راهروهایی طولانی در 4 جهت قلعه قرار گرفته و به وسیله درگاههایی به اتاقهای داخل مرتبط میشوند. قلعه هزار در دارای زیرزمین، طبقه همکف و طبقه بالا است و نور و تهویه آن از طریق دریچههایی به قطر یک متر در سقف و دالان و اتاقها تامین میشده است.
پی بنا در 4 سوی ساختمان قلعه جای دارد که حصار قلعه را تشکیل میدهد. قطر دیوارها حدود 5 و نیم متر است. دیوار جبهه شمالی بنا مشرف به یک پرتگاه است و حدود 4 متر پایینتر از دیوار قلعه بنا شده است. آثاری از یک بنا با مصالح یاد شده در دامنه تند جبهه شمالی به سمت زیر قلعه ایجاد شده که کاربرد آن مشخص نیست. سفالهای محوطه قلعه، غالبا نخودی رنگ هستند. پخت سفالها کافی و تزیینات نقش برجسته، طنابی و نقش کنده دارد. سفال شاخص این منطقه، سفال نیشگونی است که به دوره ساسانی تعلق دارد. سبک معماری و مصالح به کار رفته نشان میدهد که بنا متعلق به دوره تاریخی و عصر ساسانی است.
آثار به جای مانده از قلعه نشان میدهد که برجهای نگهبانی در محل ساخت قلعه وجود داشتهاند. وجود این برجها نشان میدهد که قلعه دارای کارکرد نظامی بوده و با توجه به مصالح به کار رفته مثل گچ پخته شده و قلوه سنگهای تراشیده که در بنا به کار رفته و آثار به جای مانده در قلعه از جمله برجهای نگهبانی و شاهنشین و اتاقهای مسکونی، نشان از کارکرد نظامی قلعه دارد.
اگر از این قلعه تاریخی دیدن کنید، میتوانید هزارتویی از طاقهای هلالی را ببینید که در محوطه مستطیل شکل قرار گرفتهاند. راهروهای طولانی این قلعه در 4 جهت آن قرار گرفته و بخشهای مختلف بنا از طریق چند درگاه به اتاقهای داخل مرتبط میشوند. ظاهر و پی قلعه هزار در نشان میدهد این قلعه در طبقات متعدد ساخته شده و زیرزمین، طبقه همکف و طبقه بالای آن تا به امروز هم قابل مشاهده است. بیشتر این سفالها که از محوطه قلعه به دست آمده است رنگ نخودی دارند و تزیینات نقش برجسته، طنابی و نقش کنده دارند.
ایلام یکی از استانهای کوهستانی و نیمه گرم ایران است که در غرب کشور قرار گرفته است. استان ایلام از جمله استانهای کمابیش جنگلی ایران است و دارای طبیعت بکر و بسیار زیبا است؛ و هم چنین آثار طبیعی و تاریخی زیادی را در دل خود محفوظ کرده است. قلعه هزار درب در شهرستان آبادانان قرار دارد، شهرستان آبدانان در جنوب استان ایلام و در غرب کشور واقع شدهاست.این قلعه از شمال شرق نیز با شهرستان دره شهر همسایه است. در تاریخ 22 تیر ماه سال 1379، قلعه هزار درب به عنوان یکی از آثار تاریخی ایران به ثبت ملی رسید. طبق داده ها و متون تاریخی، قدمت قلعه هزار درب ایلام به دوره ساسانیان برمی گردد، این قلعه باشکوه در آن زمان قلعهای با کارکرد نظامی بوده است. زمانی که وارد قلعه شوید با هزارتویی از طاقهای هلالی مواجه خواهید شد، می توان گفت ریشه نام هزار درب از وجود طاق های فراوان نشات گرفته است.
