نخستین سفر وزیر امور خارجه دولت سیزدهم به آنکارا و چشم اندازهای نو در روابط دو کشور

  چهارشنبه، 08 تیر 1401   کد خبر 211270
نخستین سفر وزیر امور خارجه دولت سیزدهم به آنکارا و چشم اندازهای نو در روابط دو کشور
سفر امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه کشورمان به ترکیه یکی از مهمترین رویدادهای دیپلماتیک هفته جاری بازتاب های گسترده ای در رسانه های داخل و خارج داشت. ایران و ترکیه پرونده های مشترک بسیاری در منطقه دارند و همین مسأله می تواند زمینه چنین سفر مهمی را فراهم کند. ساعدنیوز در گفتگو با دکتر سجاد آتشبار کارشناس مسائل ترکیه به این مسأله پرداخته است.

احیای روابط ترکیه با اسرائیل و عربستان و دیگر کشورها در منطقه، لزوماً به معنای شکل گیری یک اتحاد امنیتی و سیاسی و نظامی در منطقه بر علیه ایران با حضور همه جانبه ترکیه نیست.

ساعدنیوز: دیدار آقای امیرعبداللهیان با وزیر امور خارجه ترکیه و آقای اردوغان در راستای چه پرونده هایی و مسائلی انجام شده است و چرا دیدار به تعویق افتاد؟

دکتر سجاد آتشبار: ابتدائاً می خواهم از تعویق سفر صحبت کنم. دو موضوع محوری تأثیر اساسی در تأخیر سفر داشت. یکی سفر یائیر لاپید وزیر خارجه اسرائیل به ترکیه و بحثی که درباره دعاوی مقامات رژیم صهیونیستی درباره ترور شهروندان اسرائیل در ترکیه وجود داشت. طبیعتاً سفر وزیر خارجه اسرائیل در اثنای آن تحولات و فعل و انفعالات و انتشار خبرهای مربوط به دستگیری برخی به جرم همکاری با نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران و برنامه ریزی برای قتل شهروندان اسرائیلی، فضا را به اندازه ای متشنج ساخت که عملاً سفر کردن مقام عالیرتبه ایرانی به عنوان رئیس دستگاه دیپلماسی می توانست بحث و جدل فرآوانی بیافریند. همین طور، یک موضوع اختلاف زای دیگر، بحث احتمال تهاجم نظامی ترکیه به شمال سوریه بود که در آن روزها خیلی جدیتر از امروز مطرح بود. البته این روزها بحث ها و مناظرات در این زمینه تا حدودی کمتر شده در محافل تحلیلی ترکیه. لذا فکر می کنم که در مقام جمع بندی این قسمت از سؤال باید بگویم که این دو عامل در شکل گیری این تأخیر تأثیر داشتند و باعث شد که وزارت خارجه جمهوری اسلامی تصمیم به تعویق این سفر بگیرد.
این سفر اولین سفر رسمی وزیر محترم خارجه کشورمان به ترکیه بعد از تشکیل دولت سیزدهم بود. آقای رئیسی از ابتدای تشکیل دولت سیزدهم از نیت خود برای گسترش و تعمیق مناسبات سیاسی و اقتصادی با کشورهای منطقه سخن گفته است. بدون تردید، ترکیه یکی از گزینه های جدی در این زمینه می تواند باشد؛ با توجه به موقعیت جغرافیایی که دو کشور از آن برخوردارند و ظرفیت هایی که برای گسترش روابط دارند؛ همان طور که عرض کردم، ترکیه یکی از گزینه های بسیار جدی برای تعمیق و گسترش روابط منطقه ای است.
اما از لحاظ این که چه پرونده ها و چه موضوعات مهمی بر روی میز مذاکرات مقامات ارشد دیپلماتیک کشورمان و مقامات ترکیه قرار دارد، باید خاطرنشان کنم که یکی از جدیترین مسأله های مطروحه، بحث شمال سوریه و احتمال عملیات و مداخله نظامی ارتش ترکیه در آنجا و مخصوصاً منبج و تل رفعت و سرزمین های مجاور خاک ترکیه است. ترکیه مدعی است که این عملیات نظامی قرار است، این مناطق را از حضور نیروهای وابسته به پ ک ک پاکسازی کند. این موضوع می تواند با حضور نیروهای نظامی جمهوری اسلامی و نیروهای مقاومت در این منطقه ارتباط پیدا کند. ایران یک سری ملاحظات دارد و ترکیه هم یک سری ملاحظات دیگری دارد.
در این پرونده، اولاً ادعای مقامات، گروه های تحلیلی و محافل حاکمیتی ترکیه این است که بزرگترین دغدغه ای که ترکیه در حال حاضر دارد معطوف به فعالیت های گروه پ ک ک و گروه های زیرمجموعه آن مثل ی پ گ در مرزهای جنوبی و مرزهای شرق این کشور است. ترکیه انتظار دارد که ایران، این دغدغه های امنیتی ترکیه را به رسمیت بشناسد و نسبت به حل و رفع شدن این دغدغه ها، حداقل مخالفتی در عرصه عملی نشان ندهد. در واقع اگر بخواهیم ترجمه ای دقیق از این خواسته ارائه دهیم باید بگوئیم که ترکیه از ایران می خواهد که در برابر تهاجم نظامی ترکیه به شمال سوریه برای پاکسازی نیروهای ی پ گ از بخش هایی مثل تل رفعت و منبج، سکوت بکند و مداخله نکند. با توجه به این که حضور روسیه به واسطه بحران جنگ اوکراین، در سوریه کمرنگتر شده است، مشخصاً در تل رفعت، نیروهای محور مقاومت وابسته به جمهوری اسلامی بروز و ظهور بیشتری دارند. طبیعتاً آنکارا دوست ندارد که مواجهه مستقیمی در این زمینه میان ایران و ترکیه صورت بگیرد. حدس من این است که در مذاکراتی که میان مقامات دیپلماتیک ایران و ترکیه در آنکارا برگزار شد، ترکیه خواهان هماهنگی هایی با مقامات جمهوری اسلامی بوده است که در صورت وقوع حمله ترکیه به شمال سوریه، بر اساس همین هماهنگی ها برخوردی میان نیروهای محور مقاومت نزدیک به جمهوری اسلامی و نیروهای ارتش ترکیه و متحدانش رخ ندهد. البته ترکیه نیز سعی کرده به ایران این تضمین را بدهد که تهاجم نظامی اش به شمال سوریه تهدیدی برای موجودیت محور مقاومت در سوریه نبوده و هدف تغییر رژیم سیاسی در سوریه را دنبال نمی کند.
موضوع محوری دیگر، اسرائیل و روابط رو به گسترش آنکارا و تل آویو است. جنگ سردی که میان ایران و اسرائیل در منطقه شکل گرفته است، یکی از موضوعات این گفتگوها بوده است. طبیعتاً همان طور که در جریان هستید، در تهران نگرانی هایی وجود دارد درباره همکاریهای ترکیه و اسرائیل؛ روابطی که جدیداً میان اسرائیل و ترکیه احیاء می شود؛ طبیعتاً یک سری نگرانی های امنیتی در تهران را شکل داده است. طی ماه های اخیر اصطکاک و تنش متقابل و جنگ سرد میان ایران و رژیم اسرائیل جدی تر شده است و همین طور، آن محوری که اسرائیل می خواهد در منطقه رهبری کند و نقطه شروع آن هم پیمان ابراهیم بود، بهدنبال گسترش فعالیت ها و همکاری های خود است تا ایران را به قول خودشان مهار کند.
تصور برخی محافل حکومتی محتملا آن است که این امکان وجود دارد که ترکیه بخواهد به این محور و اتحاد نیم بندی که شکل گرفته است، بپیوندد و از این طریق منافع جمهوری اسلامی در منطقه مورد تهدید بیشتری قرار بگیرد. یک اتفاق داغی که در پیوند با این موضوع طی یکی دو هفته اخیر مطرح بود، ادعای رژیم اسرائیل درباره طرح ایران برای ترور شهروندان و گردشگران اسرائیل در ترکیه بود. این ادعا مطرح شد و به نظر من، این اتفاقاتی که در ترکیه در پیوند با این موضوع رخ داد و سفری که لاپید به ترکیه داشت، آئینه ای تمام نما از وضعیت جدیدی است که در حال شکل گرفتن است. از یک سو ترکیه به دنبال فتنه انگیزی در روابط ترکیه و ایران بود و به نوعی تلاش کرد ترکیه را وادار به محکوم کردن ایران نماید. اما شاهد بودیم ترکیه رسما ایران را محکوم نکرد و مقامات رسمی آن مستقیماً ایران را متهم نکردند. وزیر خارجه ترکیه در دیدار با لاپید و در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با وزیر امور خارجه اسرائیل هیچ اشاره ای به نام هیچ کشوری نکرد، و گفت که توریست هایی که از کشورهای دیگر به ترکیه وارد می شوند مورد حمایت کامل امنیتی ترکیه هستند و جان و مال آنها توسط نیروهای امنیتی ترکیه تضمین می شود. از این نقطه نظر، یک سری همکاری های امنیتی میان اسرائیل و ترکیه شکل گرفت؛ اما ترکیه با سیاستی که در دو هفته اخیر پیش گرفت، تلاش کرد که از یک سو، به تعبیر خودشان، حاکمیت ملی شان را در درون خاک خود تثبیت نمایند. در واقع ادعا کردند که اجازه نمی دهند که تسویه حساب های ایران و اسرائیل در خاک ترکیه انجام گیرد. از سوی دیگر، ترکیه نخواست به هیچ وجه بخشی از این منازعه اسرائیل و ایران باشد. مشخص بود که با وسواس خاصی مقامات ترکیه به دنبال حفظ موازنه یودند و نخواستند جانب هیچ یک از ایران و اسرائیل را بگیرند. اگرچه همکاری امنیتی میان ترکیه و اسرائیل در موضوع مورد ادعای اسرائیل انجام شد اما به صورت رسمی، ایران متهم و محکوم نشد.
لذا من فکر می کنیم که اگر به تصویر بزرگتر در این مسأله نگاه کنیم، نباید دچار یک ساده انگاری و زودباوری در تحلیل رابطه ترکیه با اسرائیل، عربستان و کشورهای عربی دیگر شویم. به این معنا که احیای روابط ترکیه با اسرائیل و عربستان و دیگر کشورها در منطقه، لزوماً به معنای حضور همه جانبه ترکیه در اتحاد امنیتی، سیاسی و نظامی در منطقه بر علیه ایران نیست. بدون تردید، کشورها ممکن است در جاهایی منافع مشترک و در جاهای دیگر، منافع متعارض داشته باشند. برای مثال، بزرگترین دغدغه اسرائیل، ایران، محور مقاومت و پراکسی های ایران در منطقه و بحث برنامه هسته ای ایران است. اما ترکیه در مرزهای شرقی و جنوبی خود در وهله اول به موضوع پ ک ک می اندیشد و تهدید ناسیونالیسم مسلح کردی را بزرگترین دغدغه امنیتی خود می داند. و به اندازه اسرائیل و یا عربستان تهدید جدی از جانب ایران احساس نمی کند. اگرچه تضاد منافع ایران و ترکیه در زمینه حضور نظامی ترکیه در شمال عراق و سوریه موضوعی با قابلیت ایجاد تنش های جدی میان دو کشور است. و رقابت های منطقه ای ایران و ترکیه همچنان تداوم خواهد داشت. ترکیه همچنین در زمینه همکاری ها در عرصه امنیتی و اقتصادی با ایران و بحث مهاجرین و پناهجویان که از مرزهای شرقی وارد ترکیه می شوند، به گسترش روابط با ایران نیاز دارد. یک قاعده در روابط دو کشور وجود داشته در دهه های اخیر، دو طرف با وجود داشتن رقابت های منطقه ای، تلاش کرده اند تا روابط شان را از گزند چنین تنش هایی حفظ کنند. من فکر می کنم که ترکیه همچنان همین مسیر را ادامه می دهد و احیای روابط با اسرائیل، عربستان و امارات به معنای تبدیل شدن روابط ترکیه و ایران به یک روابط خصمانه نیست. البته با احیای روابط با عربستان و امارات، این کشورها برای ترکیه مهمتر از قبل خواهند شد ولی لزوماً به معنای این نیست که منطق و زبان رابطه بین تهران و آنکارا تغییر کند و وارد فاز جدید شود.
از سوی دیگر، اسرائیل از نقطه نظرهایی مانند بحث صادرات گاز به اروپا می تواند به افزایش نقش ترکیه در انتقال انرژی کمک نماید. و با عبور گاز صادراتی اسرائیل و مصر از ترکیه بر اهمیت ژئواکونومیک ترکیه افزوده می شود. همچنین به نیاز ترکیه به لابی یهودی در آمریکا برای پیشبرد اهدافش در آن کشور می شود اشاره کرد. در این زمینه مقامات آنکارا معتقدند ترکیه نیاز به ترمیم روابط با اسرائیل دارد. ترکیه نیاز به خروج از انزوا در غرب دارد و کلید خروج از این انزوا را در احیای روابط با تل آویو می جوید.
دو پرونده های دیگر به صورت خلاصه می پردازم. یک موضوع دیگر، بحث شمال عراق است. ترکیه مدعی است که دغدغه های بسیار جدی درباره حضور پ ک ک در شمال عراق دارد و این دغدغه ها در سال های اخیر منجر به عملیات های نظامی ترکیه در آن منطقه با همکاری حزب دمکرات کردستان عراق شده. به همین دلیل، حضور ترکیه در این منطقه پررنگ تر شده است و این حضور در پاره ای از مناطق و در برخی زمان ها برای نیروهای وابسته به ایران و مشخصاً حشدالشعبی خیلی حساسیت برانگیز شده است. از این نقطه نظر، احتمال بروز برخی درگیری ها بین حشدالشعبی و نیروهای نظامی ترکیه وجود دارد. طبیعتاً و بدون تردید یکی از محورهای بحث همین شمال عراق است و طرفین این موضوع را به بحث گذاشتند و موارد تنش زا را مورد بررسی قرار دادند. این موضوع میتواند بسیار تنش زا باشد. اگر ترکیه تصمیم بگیرد که در منطقه سنجار عملیاتی نظامی را ترتیب دهد، بدون تردید این ممکن است به یک نوع مواجهه نظامی میان ترکیه و نیروهای محور مقاومت و نیروهای مسلح نزدیک به ایران منجر شود. همین طور، در مورد انتقال گاز از جانب حکومت محلی کردستان عراق که موضوع اختلاف این اقلیم با حکومت مرکزی عراق نیز هست، یکی از موضوعات مهمی است که می تواند در این جلسات مطرح شده باشد. طبیعتاً ایران مخالف این انتقال است. در مقابل، ترکیه به شدت علاقمند است تا منابع انرژی شمال عراق را از سرزمین خودش به اروپا انتقال دهد. در این زمینه اقداماتی هم انجام می دهد و جمهوری اسلامی ایران مخالف این اقدامات است.
پرونده دیگری که در روابط دو طرف مطرح است، و متوجه دغدغه های ایران است، بحث های زیست محیطی و مدیریت منابع آب است. اخیراً مجلس شورای اسلامی، سؤالی را از وزیر محترم خارجه مطرح کردند درباره سدسازی ترکیه در شمال شرق آناتولی و بر روی رود ارس. سدسازی ترکیه بر روی سرچشمه های ارس در شمال شرق آناتولی یکی از دغدغه های اصلی ایران است که می تواند منجر به کاهش حجم آب در پایین دست رودخانه ارس شود. تهران به دنبال حصول توافقاتی رسمی میان دو طرف برای مدیریت این موضوع و گرفتن تضمین هایی از آنکارا برای تامین حقابه ایران است.
باید توجه بکنید که جمهوری اسلامی و دولت آقای رئیسی رویکرد کاملا جدی ای برای گسترش روابط سیاسی و تجاری با کشورهای منطقه دارد. همان طور که در بخش اول عرایضم مطرح کردم، ترکیه می تاوند یکی از بخش های مهم این رویکرد باشد. در این راستا یک موضوعی که جمهوری اسلامی تأکید دارد و ترکیه هم به انجام آن تمایل دارد، گسترش روابط اقتصادی و تجاری دو طرفه در دوران پسا کرونا است. در صورت احیای احتمالی برجام در آینده کوتاه مدت، ایران تمایل به بازگشت به بازار انرژی ترکیه دارد و مایل به تبدیل شدن به تأمین کننده اصلی نفت ترکیه است. به نظرم در این زمینه ظرفیت های بسیار جدی برای افزایش همکاری های دو طرف وجود دارد.

تصویر

ترکیه نگرانی هایی هم در ارتباط با پول های آزاد شده ایران دارد و مدعی است که خروج ایران از شمول تحریم های جدی غرب و آزاد شدن پول های بلوکه شده و خروج ایران از زیر فشارهای سیاسی و اقتصادی غرب، می تواند به معنای گسترش نفوذ ایران و حضور پراکسی ها و نمایندگان نظامی و امنیتی ایران در منطقه باشد، این مایه نگرانی است.

ساعدنیوز: با توجه به انتقال گفتگوهای برجام به منطقه آیا این دیدار ارتباطی با تسهیل گفتگوها و حل برخی مسائل منطقه از مسیر آنکارا دارد؟

دکتر سجاد آتشبار: ترکیه در اوایل دهه ۲۰۱۰ تلاش هایی را در کنار برزیل برای میانجیگری میان ایران و کشورهای غربی صورت داد ولی این تلاش ها مثمر ثمر واقع نشد. در حال حاضر هم ترکیه در قبال پرونده هسته ای ایران، خواستار مدیریت مسالمت آمیز این پرونده و به سرانجام رسیدن مذاکرات است. ترکیه منافع خودش را در این راستا می بیند که مذاکرات میان ایران و قدرت های جهانی به نتیجه برسد و پرونده هسته ای حل شود. بدون تردید ترکیه موافق تبدیل شدن ایران به یک قدرت اتمی در منطقه نیست. چرا که این مطلب می تواند موازنه قوا را به نفع ایران تغییر دهد. همان طور که بارها گفته شده، ترکیه مایل نیست که این موازنه قوا به نفع یمی از رقبای منطقه ای اش تغییر کند.
موضوع دیگری که هست. ترکیه نگرانی هایی هم در ارتباط با پول های آزاد شده ایران دارد و مقامات آن معتقدند که خروج ایران از شمول تحریم های جدی غرب و آزاد شدن پول های بلوکه شده و خروج ایران از زیر فشارهای سیاسی و اقتصادی غرب، می تواند به معنای گسترش نفوذ ایران و حضور پراکسی ها و نمایندگان نظامی و امنیتی ایران در منطقه باشد، این مایه نگرانی مقامات آنکارا است. البته این نگرانی به صورت رسمی بیان نمی شود. اما با این حال، این نگرانی ها به معنای آن نیست که ترکیه مخالف احیای برجام باشد. به نظر می رسد، همچنان ترکیه به مانند قبل، به دنبال برداشته شدن تحریم های موجود بر علیه ایران است و در پی گسترش روابط خودش با ایران در زمینه های مختلف با برداشته شدن تحریم ها است.
اما در این پرونده، در حال حاضر ترکیه منشأ اثری از نقطه نظر میانجیگری میان غرب و ایران نبوده است.

تصویر

این رفت و آمدهای دیپلماتیک نمی تواند به معنای یک زلزله استراتژیک در منطقه و تغییر جدی مناسبات به لحاظ ژئوپلتیک، سیاسی و نظامی در منطقه باشد.

ساعدنیوز: روابط ایران و عربستان در حال بهبود است و بعد از دیدار بن سلمان از ترکیه سفر وزیر خارجه ایران می تواند به معنای تقویت رویه مصالحه جویی در منطقه باشد؟

دکتر سجاد آتشبار: روابط ایران و عربستان در حال بهبود است و بعد از دیدار بن سلمان از ترکیه سفر وزیر خارجه ایران می تواند به معنای تقویت رویه مصالحه جویی در منطقه باشد؟
دکتر سجاد آتشبار: بدون تردید، کشورهای منطقه چه عربستان چه ترکیه و یا امارات اینها در یک دهه اخیر بعد از بهار عربی، سیاست های تنش زای جدی علیه همدیگر در پیش گرفتند. اما در نهایت این کشورها هم به این نتیجه رسیدند که این سیاست ها به طور کامل نمی تواند به نتیجه برسد. نه امارات توانست ترکیه را منزوی کند و تأثیرگذاری و تعیین کنندگی اش در تحولات منطقه ای دچار خلل شود. و همین طور، ترکیه هم نتوانست امارات یا عربستان را از تأثیرگذاری و تعیین کنندگی دور کند.
به نظر می آید کشورهای منطقه ای متأثر از تحولات بین المللی و در رأس آن، انتخابات ریاست جمهوری در آمریکا، و نیز شرایط خودشان، بیشتر به سوی همکاری و افزایش همکاری های منطقه ای پیش می روند و آن خطوط انفصالی که در منطقه شکل گرفته بود و قطب بندی هایی خطرناکی که در پی این مطلب، به وجود آمده بود و هر آن، احتمال افزایش تنش ها میان قطب ها وجود داشت – به خصوص در جریان محاصره قطر – الان شاهد حرکت کشورها به سمت همگرایی و همکاری هستند. نُرم و پارادایم رفتاری در منطقه تغییر می کنند ولی این به معنای تشکیل یک اتحاد جدید میان ترکیه و عربستان علیه ایران نیست.
سفرهای دیپلماتیک میان مقامات ترکیه و عربستان و حضور سران در پایتخت های یکدیگر در فاصله زمانی کوتاه، لزوماً به معنای تغییر جدی در پارادایم روابط دو کشور و تبدیل شدن این روابط، به روابط استراتژیک به همراه همکاری های جدی نظامی، امنیتی و نظامی نیست. عربستان و ترکیه روابط شان به شکلی بود که خرید کالاهای ترکیه ای در عربستان ممنوع شده بود و تجار ترکیه ای با محدودیت های زیادی مواجه بودند. سفر اردوغان و بن سلمان، یخ ها را آب کرد و اختلاف نظرهایی که باعث سردی روابط شده بود اینها کنار می رود و روابط شکل عادی به خود می گیرد. بنابراین، این رفت و آمدهای دیپلماتیک نمی تواند به معنای یک زلزله استراتژیک در منطقه و تغییر جدی مناسبات به لحاظ ژئوپلتیک، سیاسی و نظامی در منطقه باشد.

پایگاه خبری ساعدنیوز را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید.

دیدگاه ها
تیتر امروز   
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/
/