میلان کوندرا، هنر رمان و نبرد علیه فراموشی

  سه شنبه، 14 فروردین 1403   زمان مطالعه 7 دقیقه
میلان کوندرا، هنر رمان و نبرد علیه فراموشی
میلان کوندرا (2023-1929) خالق رمان های بزرگی همچون "بار هستی" و "شوخی" یکی از حماسی ترین منظومه های فکری در نقد توتالیتاریسم را خلق کرده است. او از حربه ی فراموشی برای سلطه بر ملت ها در مسیر آزادی شان می گوید و این که وعده بهشت و رؤیای آن، جهنمی را رقم می زند که هر جمع سرکوب شده و فریب خورده ای محکوم به آن است.

دختری در شهری کوچک به خاطر دزدیدن گل از گورستان و هدیه کردن آن به مردی که عاشقش بود بازداشت و زندانی می‌شود. و همین خبر کوتاه الهام‌بخش شخصیت لوسی در رمان “شوخی” شد؛ و همه آن‌چیزی که با “شوخی” شروع شد؛ از شهرت یک‌شبه کوندرا تا تهدید و سرکوب! وقتی در دسامبر 1965 دست‌نوشته رمان را برای اخذ مجوز چاپ به ناشرش در پراگ تحویل می‌دهد، هیچ‌کس باور نداشت کتابی که «کاملا مخالف با ایدئولوژی حزب حاکم بود، پس از دو سال بررسی، بدون یک مورد اصلاحیه مجوز بگیرد».

میلان کوندرا

ظرف دو ماه، بارها در تیراژ بالا تجدید چاپ شد و کار به بازار سیاه کشید. “شوخی” دوئت غم‌انگیزی درباره نفرت انباشته در طول زندگی قهرمان داستان است که سعی دارد در یک عشق‌ورزی نافرجام آن را مهار سازد و شکست می‌خورد. دولت اما متوجه نشده بود که دلیل محبوبیت فوق‌العاده رمان «در شوخی گرفتن کل نظام و یافتن چیزی در متن توسط خوانندگان بود که حکومت نمی‌دیدش».

میلان کوندرا


می‌گوید «فقط بعضی پی‌برده بودند لحظه آزادی کوتاه خواهد بود» همین هم شد؛ چند ماه بعد تانک‌های روسی برای سرکوب جوانان آزادی‌خواه به سنگفرش‌های پراگ رسیدند و “بهار پراگ 1968” در خون رقم خورد. همه چیز برای همیشه عوض شد و “شوخی” ممنوع! هرچند شهرت کوندرا پیشاپیش از مرزها گذشته بود. می‌گوید قابل انتظار بود که “شوخی” در لیست‌سیاه کتاب‌های ممنوعه روس‌ها باشد اما «طنز واقعی ممنوعیت کتاب‌های تاریخ ادبیات چک و بازداشت نویسندگان علمی با عنوان ضد انقلاب بود».

مقاومت جوانان پراگ در برابر تانک های روسی

و همین موضوع او را به یاد حرف کسی انداخت که روزی به او گفته بود «ممکن است ملت چک از صفحه جهان محو شوند». می‌گوید این “مزخرف‌ترین” حرفی بود که من نوجوان تا آن روز شنیده بودم «حرفش به نظرم چرند آمد چون اصلا قابل تصور نبود. همه به طور ناخودآگاه فرض می‌کنند که “ملت” یک جور زندگی ابدی دارد». و حالا با وقوع “بهار پراگ” و دست‌اندازی روس‌ها به همه امور کشور بود که «به درستی آن حرف رسیدم».

رژه تانک های روسی در پراگ

کوندرا که نه ممنوعیت “شوخی” پس از موفقیت چشمگیر در چند ماه اول، که اساسا اخذ مجوز چاپ بدون کمترین سانسور برایش حیرت‌انگیز بود، حالا با فرمان سرکوب مسکو و به خزان نشستن امیدهای “بهار پراگ” متوجه می‌شود که زندگی در توتالیتاریسم یعنی: «همه چیز امکان دارد، آن هم به بدترین شکل خود». بطور کامل تحت‌نظر قرار می‌گیرد و ممنوع‌کار می‌شود، اما وقتی متهم به همکاری با پلیس امینت می‌شود، تصمیم می‌گیرد برای “نوشتن” و مقابله علیه پروژه “فراموشی” در حکومت‌های توتالیتاریسم کشور را ترک کند. نکته‌ای که فلیپ راث نویسنده آمریکایی، در دیدار با او در پراگ بدان پی می‌برد.

پراک در اشغال روس ها

همان شد که راث پس از بازگشت از ملاقات با کوندرا و ایوان کلیما در ابتدای دهه 70 میلادی نوشت؛ که آن‌جا در “ظاهر” هیچ خبری نیست، اما در “واقع” همه چیز مهم است! درست نظیر روایت کارلوس فوئنتس از ملاقات او و گابریل مارکز با کوندرا در پراگ، که قرار بود تنها درباره نقش رمان حرف بزنند. به اصرار کوندرا به سونایی در حاشیه شهر می‌روند تا به آن‌ها درباره دشمنی توتالیتاریسم با “رمان” بگوید و بگوید که «آن‌چه رمان را تهدید می‌کند حکومت‌های ایدئولوژیک دنیای معاصرند» فوئنتس نوشته است که کوندرا آن سونای خراب را انتخاب کرده بود «چرا که احتمالا آن‌جا “شنود” نمی‌شدیم».

میلان کوندرا

در نهایت به همراه همسرش در 1975 پراگ را برای همیشه به مقصد فرانسه ترک کرد. اما لحظه‌ای از هشدار دادن و نوشتن دست نکشید. رمان “شوخی” در فرانسه با مقدمه‌ای از لویی آراگون شاعر و نویسنده و از بنیان‌گذاران مکتب ادبی سوررئالیسم چاپ و ظرف مدت کوتاهی به بسیاری از زبان‌ها ترجمه شد. با این‌که تا پیش از تبعید خودخواسته‌اش آثار دیگری هم نوشته بود، اما این “کتاب خنده و فراموشی” بود که پرده از پروژه اصلی کوندرا برداشت. در بررسی رابطه فراموشی و خاطره می‌نویسد: بزرگترین خطا در شناخت حکومت توتالیتاریسم «نادیده گرفتن رویای بهشت است که به هوادارانش وعده می‌دهد».

کوندرا و همسرش در فرانسه

با اشاره به ایده کهن الگوهای یونگ، می‌گوید ریشه پنهان توتالیتاریسم در همین رویاست که حکومت به پیروانش می‌فروشد. و گرنه کیست که هوادار زندگی در جهنم باشد یا کمتر کسی از محکوم کردن گولاک و آشوویتس سر باز می‌زند! اتفاقا باید «جوهر بهشت را که جهنم امروز از آن زاده شده وارسی کنید». همین است که محور اصلی کارهایش، از “خنده و فراموشی” و “هویت” تا “هنر رمان” و… بررسی پروژه حکومت‌های توتالیتر در “بی‌حافظه کردن” انسان‌هاست؛ زیرا «انسان بی‌حافظه مثل کودک، مقاومتی در برابر سلطه نمی‌کند» که تلاش توتالیتاریسم، دگردیسی جامعه به جمع کودکان بی‌حافظه بزرگسال است.

کوندرا و همسرش در پاریس

کوندرا می‌گوید علاقه دیکتاتورها را به بازنویسی تاریخ دست کم نگیرید. این یک پروژه موقت نیست. آنان در پی پاک کردن حافظه جمعی هستند! «زیرا ملتی که آگاهی به گذشته‌اش را از دست می‌دهد، به زودی خویشتن‌اش را از دست خواهد داد» و این جان کلام میلان کوندرا بر مسئله حافظه و فراموشی است. وعده بهشت، حذف گذشته، زدودن خاطره، سانسور به قصد فراموشی، همگی در نظر کوندرا “نقابی متافیزیکی‌اند” تا فراموش کنیم که این زندگی زیستن در جهنم است. و از همین‌روست که باید نگاه‌مان را به سمت وعده‌های بهشتی توتالیتاریسم بچرخانیم «زیرا هر جهنمی پیشاپیش ریشه در رویای بهشت دارد!»

میلان کوندرا

از هنرمندان و متفکرانی یاد می‌کند که این رویای بهشت را که ریشه در الگویی الهیاتی داشت، بی‌هیچ گونه نگاه انتقادی پذیرفتند و تا مدت‌ها چشم بر جنایات حکومت‌های استبدادی بستند؛ از پل الوآر شاعر تا روشنفکر جهانی ژان پل سارتر. با این‌که تفاوتی میان توتالیتاریسم چپ و راست وجود نداشت. همان‌که آندره برتون گفت؛ توتالیتاریسم با استفاده از این کهن الگوها و بازتولید وعده‌های دینی که در ناخودآگاه ما هستند موفق می‌شود «این همه آدم را بویژه در ابتدا به سمت خود بکشاند» از هیتلر و استالین تا پینوشه وعده بهشت روی زمین می‌دادند و «روشنفکران را به راحتی اغوا میکردند».

میلان کوندرا

کوندرا به پل الوآر شاعر بزرگ اشاره می‌کند که به خاطر آرمان فراشخصی “بهشت” پا بر رفاقت شخصی‌اش با زاویش کالاندرا سوررئالیست گذاشت. آنگاه که حکمرانان بهشت، زاویش را به خاطر مخالفت با زندگی در جهنم به اعدام محکوم کردند، الوار شاعر عاشقانه‌ها «علنا جلاد را که می‌کُشت، تایید کرد». می‌گوید وقتی تفاوت‌ها زدوده می‌شوند، وقتی هنر و تفکر به مثابه دشمن تلقی و سانسور امری مقدس جهت حفظ اخلاقیات مورد نظر حاکمان می‌شود، هنگامی که صدها نویسنده و هنرمند ممنوع «از کافکای درگذشته تا دویست مورخ و نویسنده ناگهان قدغن می‌شوند» این جامعه است که حافظه‌اش را از دست می‌دهد.

میلان کوندرا

نقد کوندرا بر توتالیتاریسم البته تنها سیاسی نیست. از کیش پرستش تکنولوژی و سکوت در برابر آن هم می‌گوید که در پی شکل دادن ملتی در قالب کودکان است با آن کیش پرستش آینده. پرستش جوانانی بی‌اعتنا به گذشته، بی‌اعتماد به اندیشه و بی‌تفاوتی به حافظه؛ آماده برای زندگی در جهان کودکان. بنابراین «در روزگاری زندگی می‌کنیم که آدم‌ها خوش‌تر دارند پاسخ بدهند بجای آنکه بپرسند. داوری کنند بجای آنکه درک کنند» راه مقابله را در بازخوانی ظرفیت هنر و احیاء تفکر می‌داند و بر این اساس به اهمیت رمان اشاره می‌کند: «رمان به ما می‌آموزد که جهان را به مثابه یک پرسش فهم کنیم».

میلان کوندرا

و این دقیقا همان چیزیست که هرگونه توتالیتاریسمی دشمن آن است، زیرا: «توتالیتاریسم جهان پاسخ‌هاست، نه پرسش‌ها و در این جهان رمان جایی ندارد». می‌گوید دلیل کم فروغ شدن صدای رمان و ادبیات در این حماقت پرصدای جمعی همین است، حماقتی که می‌گوید «جهنم را تاب آور تا به بهشت برسیم». از همین‌رو بود که در 1980 در یک مناظره تلویزیونی درباره رمان “شوخی” در پاسخ یکی از مهمانان که کتاب را «مانیفستی مهم علیه استالینیسم» نامید، کوندرا سریع پاسخ داد: «لطفا مرا از استالینیسم‌تان معاف بفرمایید. “شوخی” تنها یک داستان عاشقانه است، همین» که تاکیدی بود بر اهمیت ادبیات!

شوخی

که گویی تکرار تمثیلی بود که در “خنده و فراموشی” آورده؛ که در آن شیطان می‌خندد چون جهان خداوند پوچ و بی‌معنی‌ست و فرشتگان می‌خندند چون همه چیز به غایت درست است و با معنا. تا کوندرا تاکید کند که چگونه برای بیان دو نگرش متفاوت متافیزیکی، ما واکنشی یکسان نشان می‌دهیم.که «زندگی انسان فاصله‌ای است میان دو بی‌انتها، دو مغاک، از یک‌سو تعصب جزمی و دیگر سو شکاکیت مطلق» خنده در واقع نفی هر دوست! نه ایمان متعصب و نه شکاکیت محض، تاب خنده را ندارند. «شوخ طبعی در این معنا خود نوعی مقاومت برابر فشار این دو نگرش افراطی‌ست که «هر چند ناکافی اما موثر».

میلان کوندرا

همان‌که ایتالو کالوینو در بررسی رمان “سبکی تحمل ناپذیر وجود” (بار هستی) میلان کوندرا نوشت؛ که موفق شد مفهوم سبکی را در زندگی ما نشان دهد که چه تلخ است و چه اجتناب ناپذیر که هر انتخابی غیرقابل تحمل می‌شود و زندگی سنگین! کالوینو در “شش یادداشت” می‌نویسد «این است هنر خاص کوندرا». می‌نویسد رمان کوندرا تاییدی‌ست تلخ بر وزن اجتناب‌ناپذیر زندگی که در همه اشکال فشار غیر قابل تحمل‌اش را تحمیل‌مان می‌کند. که کوند‌را فقط از نومیدی و فشاری که سهم ملت و کشور بیچاره‌اش است نمی‌گوید «او از شرایط و مصائب انسان می‌گوید که وضعیت همه ماست» تولد مبارک آقای کوندرا!

*** این یادداشت اثر نویسنده ای با نام مستعار آدورنو در توئیتر @Adorno_Persian است که با هماهنگی خود نویسنده منتشر می شود.


دیدگاه ها
  دیدگاه ها
پربحث های هفته   
اختصاصی ساعدنیوز: قهرمان عملیات جستجوی هلی‌کوپتر شهیدان خدمت: پهپاد ترکیه‌ای یا موتورسواران تبریزی؟ (6 نظر) گریه های زینب سلیمانی بر سر تابوت ابراهیم رئیسی و همراهانش+عکس/ داغ حاج قاسم تازه شد (2 نظر) واکنش فرزاد حسنی به شهادت شهدای خدمت: درود بر ابراهیم، نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم، در حقیقت او از بندگان با ایمان ما بود (2 نظر) {ویدئو} نحوه درست کردن ترشی باقالی ساده و خوشمزه (2 نظر) بهشت کوچکی که بهنوش طباطبایی برای خود ساخته است/ چه زیبا و دنجه اینجا +عکس (2 نظر) مجری جنجالی صداوسیما برای همیشه از ایران رفت (2 نظر) انا لله و انا الیه راجعون / مرد خدمت آسمانی شد ... (2 نظر) فوری؛ لحظه اعلام خبر شهادت ابراهیم رئیسی در شبکه خبر (2 نظر) تصویری از صندلی خالی شهید امیرعبداللهیان در کلاس درس او در دانشگاه تهران (1 نظر) بیوگرافی و زندگی خصوصی کیوان ساکت اف، تازه داماد سینمای ایران و همسرش+ تصاویر جذاب و دیدنی (1 نظر) استوری حسین کنعانی زادگان در پی شهادت آیت‌الله رئیسی (1 نظر) چهره محزون و ناراحت وحید شمسایی در مراسم تشییع رئیس جمهور شهید و همراهانش+عکس (1 نظر) انتشار برای اولین بار ؛ جدیدترین تصاویر ثبت‌شده از آخرین پرواز بالگرد رئیس‌جمهور شهید و همراهانش (1 نظر) فیلمی تاریخی و دیده نشده از شهید جمهور / اینجانب سید ابراهیم رئیسی هستم ... (1 نظر) شعار یک توریست خارجی در مراسم تشییع شهدای خدمت+ویدئو (1 نظر)
دیگران می‌خوانند   
تصویری از حضور رهبر معظم انقلاب در منزل رئیس جمهور شهید آیت الله رئیسی خداحافظی آخر و احترام نظامی دختر خلبان هلی کوپتر رئیس جمهور شهید و همراهانشان+ویدیو فال قهوه با نشان روز پنجشنبه 3 خرداد ماه 1403 فال انبیاء روزانه پنجشنبه 3 خرداد ماه 1403 حال و هوای غمزده خانه آیت الله آل هاشم در تبریز/ بی تو رنگ یأس دارد منزل و مأوای تو+عکس خاطره دوبلور معروف از سفرِ خاص شهید ابراهیم رئیسی و واکنش ایشان با دیدن تیپ متفاوت جوانان در مسجد استوری اینستاگرامی ملیکا زارعی (خاله شادونه) از مراسم تشییع آیت الله رئیسی+عکس نگاهی به خانه ابدی شهید آیت الله رئیسی / نام نیکت همه جا ورد زبان است هنوز تصاویر کمتر دیده شده از دوران دانشجویی استاندار شهید آذربایجان شرقی تصویر عکاس تبریزی از هلی کوپتر رئیس جمهور شهید بر صفحه اول روزنامه گاردین انگلستان فال ابجد روزانه پنج‌شنبه 3 خرداد 1403 اوخشامای (روضه) ترکی یک مادر عشایر قشلاق حاج ایمان کندی در وصف شهید جمهور+ویدئو فال روزانه امروز پنجشنبه 3 خرداد ماه 1403 فال شمع روزانه امروز پنجشنبه 3 خرداد 1403 (عکس) ادای احترام استقلالی ها به رئیس جمهور شهید در تمرین امروز این تیم قول شهید امیرعبداللهیان در جلسه هیات امنای دانشگاه صنعتی شریف+ویدئو تعبیر جالب حجت‌الاسلام قرائتی درباره شهادت ابراهیم رئیسی+ویدئو پوشش کامل مراسم ادای احترام سران کشورهای مختلف به پیکر شهید رئیسی و همراهانش روایت احساسی همسر شهید امیرعبداللهیان درباره این شهید+ویدئو /جز خوبی چیزی ندیدم تو زندگی... زندگی خلبان گنبدی پرواز «شهدای خدمت» در کلام بستگان+ویدئو فال حافظ با تفسیر امروز پنجشنبه 3 خرداد 1403 + فیلم احترام نظامی دختر شهید خلبان سید طاهر مصطفوی به تابوت پدرش / گر پدر نیست، تفنگ پدری هست هنوز اولین عکس از جمیله علم الهدی پس از شهادت سید ابراهیم رییسی +عکس حضور بدون تشریفات سید میثم خامنه‌ای در مراسم تشییع پیکر رئیس جمهور شهید و همراهانش دعایی که رهبر انقلاب برای شهید سیدابراهیم رئیسی خواندند+ فیلم ورود هواپیماهای هیات‌های خارجی به فرودگاه مهرآباد+ویدئو (فیلم) آغوش پدرانه رهبر معظم انقلاب برای نوه‌های دختری شهید رئیسی / تسکینی برای قلب داغدیده دخترانش ... آماده‌سازی خانه ابدی شهید آیت‌الله آل‌هاشم در تبریز +فیلم حال منقلب برادر شهید آیت الله ابراهیم رئیسی در مراسم تشییع+فیلم کدام فرزند رهبر معظم انقلاب در مراسم تشییع رئیس جمهور و همراهانش حضور داشت؟+ عکس جدیدترین تصویر از برادران رئیس جمهور شهید+عکس توصیف حاج منصور ارضی از پیکر شهید رئیسی؛ مثل حضرت علی اکبر شده بود گفتم چجوری تو را بشورم! +ویدئو جواب رئوفانه و قابل تامل ابراهیم رئیسی به اظهارات فردی از مخالفان ایشان+ویدیو/ سعه صدر رو دیدین؟ حضور همسر و خانواده داغدار شهید مالک رحمتی در مراسم تشییع +ویدئو/ عجب رسمیه رسم زمونه... جزئیات تشییع و تدفین پیکر امام جمعه شهید تبریز و استاندار شهید آذربایجان شرقی عکس‌ جالب و کمتر دیده شده از شهید آیت الله آل‌هاشم؛ در حال خرید نان+عکس تصویری تلخ از لباس پرواز سرهنگ بهروز قدیمی از شهدای کادر پروازی+عکس تصویری خاص از وداع یادگار امام سید حسن خمینی با شهید سید ابراهیم رئیسی +عکس خوش‌آمد گویی پیرمرد ترک‌زبان به رئیس‌جمهور+ویدئو/ برای مردم این منطقه دوستی و محبت آوردی (عکس) تصویری تلخ از گریه آجودان مخصوص شهید رئیسی در مراسم تشییع او
تیتر امروز   
فال قهوه با نشان روز پنجشنبه 3 خرداد ماه 1403
پوشش کامل مراسم ادای احترام سران کشورهای مختلف به پیکر شهید رئیسی و همراهانش
جزئیات تشییع و تدفین پیکر امام جمعه شهید تبریز و استاندار شهید آذربایجان شرقی
فال روزانه امروز پنجشنبه 3 خرداد ماه 1403
فال شمع روزانه امروز پنجشنبه 3 خرداد 1403
رهبر انقلاب: شخصیت برجسته‌ای را از دست دادیم/ روبوسی و سر سلامتی و لحظاتی از دیدار نخست وزیر عراق با حضرت آیت‌الله خامنه‌ای + ویدئو
فال انبیاء روزانه پنجشنبه 3 خرداد ماه 1403
فال ابجد روزانه پنج‌شنبه 3 خرداد 1403
فال حافظ با تفسیر امروز پنجشنبه 3 خرداد 1403 + فیلم
اطلاعیه مهم ستاد کل نیروهای مسلح درباره عملیات ناموفق پهپاد ترکیه‌ای
واکنش بازیگر سریال گاندو به شهادت رئیس‌جمهور
اولین اظهارات علم الهدی بعد از شهادت دامادش، سیدابراهیم رئیسی؛ چه کنیم، مشیت خداست/یک هفته پیش او را دیدم
اقامه نماز رهبر انقلاب بر پیکر شهید رئیسی و شهدای خدمت + فیلم
خاطره جالب مسعود ده نمکی از صحبتهای آیت الله رئیسی در دادگاه؛ خوشحالم که کم نیاورده ای!
تصویری از لحظه وداع رهبر معظم انقلاب با پیکر رئیس جمهور و شهدای سانحه بالگرد