به گزارش سرویس مجله خانواده پایگاه خبری تحلیلی ساعدنیوز،رفتار تحقیرآمیز در کودکان یکی از چالشهای مهم تربیتی و روانشناختی است که اگر بهموقع شناسایی و مدیریت نشود، میتواند به شکلگیری الگوهای نادرست رفتاری در نوجوانی و بزرگسالی منجر شود. تحقیر کردن دیگران ممکن است به صورت تمسخر، توهین، کوچک شمردن، برچسب زدن یا نادیده گرفتن احساسات دیگران بروز کند. این رفتار معمولاً نشانهی یک مشکل عمیقتر در دنیای درونی کودک است و نباید صرفاً بهعنوان «شیطنت» یا «بیادبی» تلقی شود. برای درک و اصلاح این رفتار، لازم است دلایل زمینهای آن بهطور دقیق بررسی شود.
یکی از مهمترین دلایل تحقیر کردن دیگران در کودکان، یادگیری مشاهدهای است. کودکان همانطور که صحبت کردن، رفتار اجتماعی و حل مسئله را یاد میگیرند، شیوهی برخورد با دیگران را نیز از محیط اطراف خود تقلید میکنند.
اگر کودک در خانه شاهد رفتارهایی مانند:
تحقیر همسر توسط والد دیگر
تمسخر اقوام، دوستان یا همسایهها
استفاده از الفاظ تحقیرآمیز در بحثها
باشد، این رفتارها را بهعنوان یک الگوی طبیعی ارتباطی در ذهن خود ثبت میکند. کودک هنوز توان تحلیل اخلاقی بالایی ندارد و نمیتواند تشخیص دهد که این رفتار نادرست است؛ بنابراین همان الگو را در تعامل با همسالان یا خواهر و برادر خود تکرار میکند.
برخلاف تصور رایج، بسیاری از کودکانی که دیگران را تحقیر میکنند، در واقع در درون خود احساس ضعف، بیارزشی یا ناامنی دارند. این کودکان برای پنهان کردن احساس ناتوانی خود، تلاش میکنند با کوچک کردن دیگران، خود را بزرگتر نشان دهند.
نشانههای این وضعیت میتواند شامل موارد زیر باشد:
حساسیت شدید به انتقاد
نیاز افراطی به تأیید دیگران
ترس از شکست یا اشتباه
تحقیر دیگران برای این کودکان نوعی مکانیسم دفاعی است تا بهطور موقت احساس قدرت و برتری را تجربه کنند.
کودکی که خودش مورد تحقیر قرار میگیرد، چه در خانه، چه در مدرسه یا در جمع همسالان، ممکن است این رفتار را بازتولید کند. کودک در این شرایط یاد میگیرد که «قوی بودن» یعنی تحقیر کردن دیگران.
منابع احتمالی این تجربه عبارتاند از:
تحقیر شدن توسط والدین یا معلمان
مورد تمسخر قرار گرفتن در مدرسه
مقایسه شدن مداوم با خواهر، برادر یا همکلاسیها
در این حالت، کودک ناخودآگاه نقش قربانی را به نقش مهاجم تبدیل میکند تا احساس درماندگی کمتری داشته باشد.
بسیاری از کودکان مهارت لازم برای بیان احساسات پیچیدهای مانند خشم، حسادت، غم یا ناکامی را ندارند. وقتی کودک نمیداند چگونه احساساتش را بهدرستی بیان کند، ممکن است آنها را به شکل رفتارهای پرخاشگرانه یا تحقیرآمیز نشان دهد.
برای مثال:
کودکی که احساس حسادت میکند، دوستش را مسخره میکند
کودکی که عصبانی است، دیگران را کوچک میشمارد
کودکی که غمگین است، با توهین کردن توجه جلب میکند
در واقع تحقیر کردن دیگران میتواند زبان ناپختهی کودک برای بیان هیجانات سرکوبشده باشد.
برخی کودکان برای دیده شدن و دریافت توجه، حتی توجه منفی، دست به رفتارهای تحقیرآمیز میزنند. اگر کودک احساس کند تنها زمانی مورد توجه قرار میگیرد که رفتار نامناسبی دارد، این الگو را تکرار خواهد کرد.
این مسئله بهویژه در خانوادههایی دیده میشود که:
توجه والدین محدود است
کودک احساس نادیده گرفته شدن میکند
توجه بیشتر به فرزندان دیگر معطوف میشود
در چنین شرایطی، تحقیر دیگران راهی برای «دیده شدن» است.
همدلی توانایی درک احساسات و دیدگاههای دیگران است. این مهارت بهطور طبیعی رشد میکند اما نیاز به آموزش و تمرین دارد. کودکانی که همدلی ضعیفی دارند، معمولاً متوجه اثر منفی رفتار خود بر دیگران نمیشوند.
دلایل ضعف همدلی میتواند شامل:
کمبود گفتوگوی عاطفی در خانواده
عدم آموزش مهارتهای اجتماعی
تمرکز بیشازحد بر رقابت بهجای همکاری
وقتی کودک نتواند خود را جای دیگری بگذارد، تحقیر کردن دیگران برایش سادهتر میشود.
مقایسهی مداوم کودکان با یکدیگر، چه در خانه و چه در مدرسه، زمینهساز رقابت ناسالم است. در این فضا، کودک یاد میگیرد که ارزشمندی او وابسته به پایین آوردن دیگران است.
جملاتی مانند:
«ببین خواهرت چقدر بهتره»
«فلانی از تو باهوشتره»
میتواند کودک را به این نتیجه برساند که برای ارزشمند بودن، باید دیگران را کوچک کند.
اگر کودک با پیامدهای رفتار تحقیرآمیز خود مواجه نشود، ممکن است تصور کند این رفتار قابل قبول است. نبود قوانین روشن، واکنشهای متناقض والدین یا بیتوجهی به رفتارهای کلامی کودک میتواند باعث تداوم این مشکل شود.
کودکان نیاز دارند بدانند:
چه رفتاری قابل قبول است
چه رفتاری آسیبزننده است
پیامد رفتارهای نادرست چیست
تحقیر کردن دیگران در کودکان یک رفتار سطحی نیست، بلکه نشانهای از نیازها، کمبودها یا تجربیات حلنشدهی آنهاست. شناسایی ریشههای این رفتار، اولین گام برای اصلاح آن است. والدین و مربیان با ایجاد محیطی امن، آموزش مهارتهای هیجانی، تقویت عزتنفس و الگوسازی صحیح میتوانند نقش مهمی در پیشگیری و درمان این رفتار ایفا کنند.
