باید بدانید که اختلال یا نقص بیش فعالی در حال حاضر به عنوان یکی از متداول ترین و عمومی ترین مشکلات روانشناختی، اختلالی و رفتاری و رشدی به شمار می رود. این اختلال بدون علت نامشخص از دوران کودکی آغاز می شود.
در مورد فراگیر شدن و علت بروز نقص بیش فعالی به صورت واضح تا به حال موردی ثبت نشده است. بر اساس دلایل اولیه ای که هاب پزشک آلمانی برای این بیماری شرح داده است در سال های گذشته متخصصان علت های گوناگونی برای این بیماری مطرح کرده اند که هیچ کدام به اثبات نرسیده اند.
اکثر پژوهش هایی که صورت گرفته عامل این اختلال را ساختار بیولوژیکی ، عوامل خانوادگی و محیطی، توانایی های شناختی ذکر کرده اند. بر اساس این تحقیقات عده ای از پژوهشگران به عوامل محیطی و برخی دیگر به عوامل بیولوژیکی توجه بیشتری دارند. در بیشتر موارد می توانیم علت این اختلال را به عوامل زیست شناختی نسبت می دهیم. البته نمی توانیم ادعا کنیم که عوامل محیطی تاثیری بر شدت این اختلالات ندارند. اما نکته ای در این جا وجود دارد که ثابت می کند که بر اساس جدیدترین پژوهش های انجام گرفته ترکیب عوامل محیطی و زیست شناختی می تواند عامل این اختلال باشد.
در حالت کلی می توانیم عوامل بیش فعالی کودکان را در سه دسته طبقه بندی کنیم که شامل عوامل: ژنتیکی یا زیست شناسی، عوامل محیطی و در آخر عوامل چندگانه که قصد داریم در ادامه به بررسی مختصر برخی از آن ها بپردازیم.
دلایل ژنتیکی یا زیست شناختی
یکی از عوامل مهم در بیش فعالی کودکان عوامل زیست شناسی است. نشانه های زیادی وجود دارد که به نقش تاثیرگذار ژنتیک برای سبب شناسی اختلال نقص توجه و تمرکز بیش فعالی تاکید دارد. پژوهشگران 80 درصد عوامل را که منجر به این اختلال می شود را به این عامل ربط می دهند.
از دیگر عواملی که برای بیش فعالی و اختلال نقص توجه ذکر می کنند تاثیرات عوامل عصب شیمیایی در این کودکان است که این امر بر اساس پژوهش های متعددی به اثبات رسیده . درباره انتقال دهنده های عصبی شیمیایی باید بگوییم که این مواد شیمیایی است که امکان انتقال پیام عصبی بین سلولی را به وجود می آورد.
بر اساس تحقیقات مختلفی که انجام گرفته شده مشخص شده است که میزان دوپامین و نوراپی نفرین تاثیر بسزایی در بروز نشانه های بیش فعالی و اختلال نقص توجه داشته است. بر اساس نتایجی که از این مطالعات حاصل شده است ثابت شده است که میزان دوپامین در کودکانی که دچار بیش فعالی و اختلال نقص توجه هستند در مقایسه با کودکان سالم مقدار بسیار اندکی است که این موضوع باعث می شود که نشانه های بالینی این اختلال بروز کند.
عوامل محیطی
در ارتباط با عوامل محیطی در بیش فعالی کودکان نظریات مختلفی برای سبب شناسی بیش فعالی ارائه شده است. این نظریه ها که در طی سالیان متمادی مطرح شده است در حال حاضر این حقیقت را آشکار می کند که وراثت به تنهایی نمی تواند همه تفاوت های فردی را که مربوط به علائم این اختلال است را توضیح دهد. در نهایت نقش تاثیرگذار متغیرهای محیطی در گسترش این اختلالات در پژوهش ها مورد توجه قرار می گیرد.
اختلال در کارکرد مغز و فرایندهای شناختی
با توجه به پژوهش های اخیر و تحقیقاتی که در حوزه های رفتاری ، عصب روانشناختی، ژنتیکی، عصب متابولیکی، تصویربرداری ساختاری، کنش های مغزی و مبنای عصب روانشناختی بیش فعالی و نقص اختلال توجه را بخش قشر پیش پیشانی مغز و در همین زمینه نقص در عملکرد اجرایی می دانند.
با توجه به این تحقیقات متوجه می شویم که کارکردهای شناختی و فراشناختی در این زمینه به عنوان یک سازه عصب شناختی مهم به شمار می روند. این فرایندها به مجموعه ای از توانایی ها مانند انعطاف شناختي و كنترل تكانه، سازمان دهی، تصميم گيری، خودآغازگری، برنامه ريزی راهبردی، بازداری یا کنترل پاسخ منجر می شود. وجود این کارکردها باعث می شود که فرد بتواند در زندگی به انجام تکالیف، یادگیری و کنش های هوشی بپردازد.
تحقبقات بیانگر این امر است که کودکان دارای بیش فعالی و مبتلا به نقص اختلال توجه در بیشتر مولفه های کارکردهای اجرایی خود دارای نواقصی هستند. این نواقص شامل حافظه حرکتی، بازداری حرکتی، تغیر جهت و برنامه ریزی همچنین توجیه پایدار می شود. این نواقص به حدی است که تقریبا همه مطالعات انجام شده در زمینه بیش فعالی کودکان بر این امور تاکید کرده اند و صحت آن را تایید می کنند.
از دیدگاه دیگر می توانیم بگوییم که عملکردهای اجرایی به مجموعه ای از فرایندهای شناختی اطلاق می شود که از آغاز تولد کودک وجود داشته است و با رشد او این توانایی نیز رشد می کند. کودکان در سن 12 سالگی از کارکردهای اجرایی همانند بزرگسالان برخوردار هستند.
درمان بیش فعالی کودکان
مهمترین مسئله پیش از درمان بیش فعالی کودکان این است که در ابتدای امر عارضه های مختلف نوع ، میزان و شدت عارضه را باید تشخیص بدهید. لازم است برای تشخیص بیش فعالی کودکان به روانپزشک مراجعه شود. برای درمان این کودکان از روش های ترکیبی که شامل موارد مختلفی می شود استفاده می کنند. در ادامه قصد داریم به بررسی این روش ها بپردازیم.
توانبخشی
در حال حاضر یکی از معمول ترین روش های درمان بیش فعالی کودکان استفاده از توانبخشی یا سی آر تی است. همانطور که قبلا اشاره کردیم کودکانی که دارای این اختلال هستند در کارکردهای اجرایی خود نواقصی را دارند. بنابراین یکی از بهترین شیوه های درمانی که در حال حاضر پیشنهاد می شود استفاده از درمان های توانبخشی شناختی است که باعث تقویت این کارکردها می شود.
روش درمانی توانبخشی شناختی که با عنوان بازتوانی شناختی نیز شناخته می شود شامل برنامه هایی می باشد که برای تمرین مغز است. انجام این تمرینات باعث ارتقاء کارکردهای ذهنی و شناختی فرد می شود. این امر موجب می شود که فرد در زمینه های تحصیلی، اجتماعی و فردی موفقیت هایی را کسب کند.
با ارزیابی شناختی این امکان را داریم که متوجه شویم کودک در کدام بخش کارکردی دچار نقص می باشد. برای مثال می توانیم تشخیص دهیم که کودک در کنترل نقص دارد یا در حافظه فعال، با شناخت این موضوع می توانیم نقص برخاسته در رفتار را که حاصل نقص در کارکردهای شناختی است را تشخیص دهیم. پس از انجام این مراحل با استفاده از شیوه های روانشناختی رایج می توانیم به جبران نقص کارکرد شناختی بپردازیم. این امر باعث کاهش مشکلات رفتاری می شود.
نوروفیدبک
یکی دیگر از روش های درمان بیش فعالی کودکان درمان بسیار متداول نوروفیدبک می باشد. در این شیوه درمانی از الکترودهایی استفاده می شود که به عنوان حسگر هستند و بر روی پوست سر کودک بیش فعال چسبانده می شود. این الکترودها قادر هستند فعالیت مغزی کودکان را ثبت کرده و آنرا در قالب امواج مغزی به او نشان دهند. این امواج اغلب به صورت شبیه سازی شده می باشد که در قالب یک کارتون و بازی کامپیوتری ارائه می شود. در این شرایط پخش فیلم یا هدایت بازی کامپیوتری بدون استفاده از دست و فقط با امواج مغزی انجام می گیرد.
پایه و اساس درمان نوروفیدبک این است که کودک آموزش می بیند که چگونه به صورت ذهنی فعالیت های بدنی خود را کنترل کند.
مغز افرادی که به اختلال بیش فعالی دچار هستند الگوهای رفتاری که به قشر پیشانی مربوط می شود را نشان می دهد. این بخش از مغز مسئولیت یادگیری، رفتار و شخصیت افراد می باشد. از سوی دیگر عملکرد رفتار و مغز به شکل دو سویه تحت تاثیر همدیگر قرار می گیرند. با توجه به این نکته هدف اصلی درمان نوروفیدبک این است که با تغییر در عملکرد مغز در رفتارهای شخص تغییراتی را ایجاد کنند.
تحریک جریان درون جمجمه ای شبکه های عصبی (TDCS)
یکی دیگر از روش های درمان بیش فعالی کودکان روش TDCS است. این روش درمانی به صورت تحریک عصبی انجام می گیرد. به این شکل که دو الکترود را بر روی سر افراد می چسبانند و با استفاده از یک جریان مستقیم و ضعیف نیرویی را به نواحی قشری مغزی اعمال می کنند. این روش درمانی را معمولا برای افرادی به کار می برند که از آسیب های مغزی رنج می برند. همچنین می توانید این شیوه درمان را برای افرادی که مشکلات عصبی شناختی به کار بگیرید که بیش فعالی یکی از زیر مجموعه های این نوع اختلالات است.
استفاده از داروهای محرک روانی
می توانید برای درمان بیش فعالی کودکان از داروهای محرک نیز استفاده کنید. این داروها قابلیت متعادل کردن آن دسته از مواد شیمیایی که در مغز مصرف می شوند را دارند. با استفاده از این داروها کودکان این توانایی را خواهند داشت که توجه خود را متمرکز کرده و تکانه های مغزی را تحت کنترل خود بگیرند. داروهای محرک با تحریک کردن بخش های از مغز به توجه و خود تنظیمی و کنترل رفتاری کمک زیادی می کنند. داروهایی که برای این مشکل تجویز می شوند معمولا شامل:
لیزدگزامفتامین دی مسیلات: ویوانز
نمک های آمفتامین، دی و ال ـ آمفتامین (آدرال)
دکس متیل فنیدات: فوکالین
دکستروآفتامین سولفات: دگزدرین، زنزدی
متیل فنیدات: کنسرتا، دیترانا ترنسدرمال، متادات، متیلین، ریتالین می باشند.
معمولا برای درمان بیش فعالی محرک هایی مانند ریتالین و آدرال تجویز می شوند. اما امکان دارد این داروها به عنوان بهترین گزینه برای فرزند شما نباشند. مطمئنا استفاده از این داروها به عنوان تنها درمان موجود نمی باشد. مصرف این داروها امکان دارد به کودکان بیش فعال کمک کند تا توجه خود را جلب کرده یا برای مدت زمانی بنشینند.
تاکنون شواهد کمی مبنی بر اینکه نشان دهد داروها باعث پیشرفت روابط اجتماعی یا پیشرفت در مدرسه و مسائل رفتاری در طولانی مدت شده باشند وجود نداشته است. این داروها نمی توانند علایم اختلال بیش فعالی را به شکل کامل از بین ببرند. بنابراین لازم است از شیوه های درمانی دیگر نیز استفاده شود.
بیشتر بخوانید: شب ادراری در کودکان
درمان های روانی
همانطور که می دانید تربیت کودکان بیش فعال بسیار دشوار است و با چالش هایی همراه است که باعث متشنج شدن جو خانواده می شود این چالش ها موجب می شود که اعضای خانواده استرس های زیادی را تحمل کنند. درمان های روانی شامل روش های غیر دارویی می شود که به والدین آموزش می دهند تا بتوانند فرزندان خود را کنترل کنند.
آموزش رفتاری والدین/ مدیریت والدین
استفاده از این روش باعث می شود رفتارهای مطلوب افزایش پیدا کند و رفتارهای مخرب کاهش پیدا کند. به این شکل که برای کاهش رفتارهای مخرب به روش های تقویت مثبت، بهبود روابط و تعاملات والدین و فرزند برای بهبود رفاه و ساز و کارهای مقابله ای خانواده تاکید زیادی دارد. راهبردهای شناختی که در این روش های آموزشی وجود دارد موجب می شود که نگرش افراد خانواده نسبت به کودک دارای اختلال بیش فعالی و نارسایی تمرکز تغییر کند. این امر باعث می شود که تحمل و پذیرش این کودکان از سمت والدین آسان تر شود.
استفاده از ورزش در درمان اختلال نقص تمرکز، توجه و بیش فعالی
یکی از ساده ترین روش ها و راهکارها برای درمان بیش فعالی و کنترل آن در کودکان انجام فعالیت های ورزشی است. انجام حرکات بدنی و فعالیت های ورزشی باعث می شود به سرعت سطح دوپامین، نوراپی نفرین و سروتونین مغز افزایش پیدا کند. این موارد باعث می شود که تمرکز و توجه فرد افزایش پیدا کند. به این شکل که در کنار مصرف داروهایی مانند ریتالین و آدرال از فعالیت های ورزشی نیز استفاده شود. این فعالیت ها توجه بسیار زیادی به حرکات بدنی دارند که شامل رقص، ژیمناستیک، اسکیت بورد و ورزش های رزمی می شود. کودکان بیش فعال می توانند در ورزش های تیمی نیز شرکت کنند و به این ترتیب سطح روابط اجتماعی خود را ارتقاء دهند.
درمان بیش فعالی با استفاده از بازی
بازی کردن به عنوان یک واسطه برای درمان نیست بلکه وسیله ای است که کودک به وسیله آن درمان می شود. کودک و درمانگر با استفاده از بازی با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند. درمانگران با مشاهده بازی کودکان بیش فعال متوجه می شوند که این کودکان نسبت به دنیای اطراف خود چه چشم انداز، افکار و احساساتی دارند.
