به گزارش سرویس سیاست پایگاه خبری ساعدنیوز،یک رئیسجمهور راه دیپلماسی را برگزید. باراک اوباما و یک ائتلاف بینالمللی گسترده با ایران مذاکره کردند تا برنامه هستهای این کشور را برای یک دهه کنار بگذارند؛ آن هم برخلاف خواست بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر خشمگین اسرائیل، که در سال 2015 به کنگره آمد تا علیه این توافق و علیه رئیسجمهور آمریکا سخنرانی کند. رئیسجمهور دیگری راه جنگ را انتخاب کرد. دونالد ترامپ، سالها پس از آنکه توافق اوباما را تکهپاره کرد و پس از آنکه از مذاکرات برای یک توافق هستهای جدید ناامید شد، بنا بر گزارش نیویورک تایمز، نتانیاهو را به اتاق وضعیت کاخ سفید برد. نخستوزیر اسرائیل روبهروی رئیسجمهور آمریکا نشست و او را برای یک حمله غافلگیرانه به ایران قانع کرد، بدون آنکه با متحدان در اروپا یا خاورمیانه مشورت شود.
با این حال، جنگ طبق برنامه ترامپ پیش نرفته است. آمریکا و اسرائیل تا حدی به اهداف خود در تضعیف توان نظامی ایران، همچنین قابلیتهای دریایی و موشکی آن، دست یافتهاند. اما مواد هستهای ایران همچنان در این کشور باقی مانده، هرچند ظاهراً در زیر زمین دفن شده است، و جمهوری اسلامی نیز کنترل تنگه هرمز را به دست گرفته و بهاینترتیب، اهرم تازهای بر اقتصاد جهانی پیدا کرده است.
اکنون آمریکا نیز در حالی که دولت ترامپ میکوشد راهی برای حل این بحران پیدا کند، محاصره دریایی خودش را علیه ایران اعمال کرده است.
جنگ با ایران هرطور که در نهایت تمام شود، ترامپ میخواهد اعلام کند که نتیجه آن بهتر از چیزی بوده که اوباما بدون جنگ به دست آورد.
رئیسجمهور باراک اوباما در 15 ژوئیه 2015، در اتاق شرقی کاخ سفید، در یک نشست خبری درباره توافق هستهای با ایران سخن میگوید.
ترامپ بهندرت درباره ایران حرف میزند، بدون آنکه به اوباما و توافق هستهای 2015 که بهطور رسمی با نام «برنامه جامع اقدام مشترک» یا برجام شناخته میشود حمله کند.
ترامپ در نشست کابینه در 26 مارس گفت: «باراک حسین اوباما، کاری که او کرد، جایی که آن توافق هستهای ایران را به آنها داد، عملاً به آنها آزادی عمل برای رسیدن به سلاح هستهای داد. اساساً، او ایران را به اسرائیل و دیگرانی که نمیخواستند او چنین کند، ترجیح داد.»
او همین مضمون را در کنفرانس خبری 6 آوریل هم تکرار کرد و گفت اوباما ایران را بر اسرائیل ترجیح داده است.
ترامپ گفت: «اگر من نبودم و آن توافق اوباما را که وحشتناک بود لغو نکرده بودم، توافق هستهای ایران یک ــ یک مسیر بهسوی سلاح هستهای بود. یک مسیر بزرگ، بدون محدودیت.»
ترامپ همچنین دوست دارد درباره این صحبت کند که هنگام نهایی شدن توافق، آمریکا یک هواپیما پر از پول نقد، 400 میلیون دلار پول نقد، که بخش زیادی از آن فرانک سوئیس بود، به ایران فرستاد. آن پول در واقع بازپرداخت داراییهای ایرانی بود که دههها پیش مسدود شده بودند، اما این اتفاق همزمان با پذیرش توافق هستهای و آزاد شدن آمریکاییهای زندانی در ایران، از جمله جیسون رضائیان، خبرنگار واشنگتنپست، رخ داد.
آن هواپیمای حامل پول نقد، و میلیاردها دلاری که ایران در قالب داراییهای آزادشده و از محل فروش نفت در دوران اجرای JCPOA به دست آورد ــ شاید در نهایت در برابر عوارضی که ایران اکنون ممکن است برای پایان دادن به جنگ مطالبه کند، ناچیز به نظر برسد. این منابع تازه میتواند شامل عوارضی باشد که از کشتیها برای عبور از تنگه هرمز گرفته میشود، پول حاصل از داراییهای آزادشده یا درآمد ناشی از لغو تحریمها.
برجام توافق دیپلماتیک پیچیده بود. این توافق چندلایه میان ایران، پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل، آمریکا، چین، روسیه، فرانسه و بریتانیا، بهعلاوه آلمان و اتحادیه اروپا امضا شد.
طرح کلی برجام، که با وجود حمایت بینالمللی، هنگام امضا در آمریکا بحثبرانگیز بود، این بود که ایران جاهطلبیهای هستهای خود را محدود کند، سطح غنیسازی اورانیوم را سقفگذاری کند و به بازرسان بینالمللی آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجازه دهد تأسیساتش را بازرسی کنند؛ در مقابل، بخشی از تحریمها علیه ثروت نفتیاش برداشته شود و میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران آزاد شود.
نتانیاهو آنقدر از این توافق نگران بود که در اقدامی بیسابقه در سال 2015 در کنگره آمریکا سخنرانی کرد تا تلاش کند توافق اوباما را در خاک آمریکا از بین ببرد.
ترامپ سرانجام در دوره اول ریاستجمهوریاش در سال 2018 آمریکا را از آن توافق خارج کرد. هرچند کشورهای دیگر تلاش کردند توافق را زنده نگه دارند، ایران در نهایت مفاد آن را نقض کرد و توافق از هم پاشید، هرچند هم دولت جو بایدن و هم دولت ترامپ تلاش کردند مذاکرات را از سر بگیرند.
ترامپ جنگ علیه ایران را پس از آن آغاز کرد که مذاکرات برای رسیدن به یک توافق هستهای جدید به بنبست خورد، هرچند یکی از دیپلماتهای خارجیِ درگیر در آن مذاکرات گفته بود که یک پیشرفت «در دسترس ما بود». و اکنون، پس از بیش از یک ماه جنگ، ترامپ دوباره بهدنبال توافقی با ایران است.
دَریل کیمبال، مدیر اجرایی انجمن کنترل تسلیحات، میگوید برجام متعلق به دورهای بسیار متفاوت بود.
برای شروع، آژانس بینالمللی انرژی اتمی و جامعه اطلاعاتی آمریکا در سال 2018 توافق داشتند که در دوران اجرای برجام، ایران ظاهراً بهدنبال توانمندی تسلیحات هستهای نبود و عموماً به محدودیتهای توافق پایبند مانده بود، هرچند همچنان از گروههای نیابتی حمایت میکرد و توانمندی موشکهای بالستیک خود را حفظ کرده بود.
به اصرار اسرائیل، ترامپ در دوره اول خود برای آمریکا از برجام خارج شد، چون باور نداشت این توافق برای کشورش خوب باشد. یک سال پس از آنکه ترامپ توافق قدیمی را کنار گذاشت، ایران بار دیگر آشکارا توسعه برنامه هستهای خود را با جدیت آغاز کرد، غنیسازی اورانیوم را افزایش داد و تأسیسات هستهای خود را گسترش داد. همزمان، همچنان میگفت به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای 1970 پایبند میماند و بهدنبال سلاح هستهای نخواهد رفت.
کیمبال این ماه به من گفت: «در آینده، هر توافق جدیدی با ایران برای مهار ظرفیت هستهای این کشور باید متفاوت از برجام باشد، اما احتمالاً برخی عناصر مشابه هم خواهد داشت.»
بهزعم او، یکی از مهمترین شباهتها این خواهد بود که بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای راستیآزمایی پایبندی ایران به هر توافق احتمالی، حضور داشته باشند.
ترامپ نگاه حداکثری به مطالبات دارد. او بهجای محدود کردن غنیسازی اورانیوم، میخواهد ایران آن را بهطور کامل کنار بگذارد و ذخایر موجودش را به آمریکا تحویل دهد.
برجام غنیسازی اورانیوم ایران را برای 15 سال سقفگذاری کرده بود. اکنون، در چارچوب گفتوگوها برای پایان دادن به جنگ ایران، آمریکا میخواهد ایران با تعلیق 20 ساله غنیسازی اورانیوم موافقت کند، بنا بر گزارش سیانان. ایران یک تعلیق پنجساله را مطرح کرده، اما دو طرف همچنان فاصله زیادی با هم دارند.
اگر آمریکا و سپس ایران از برجام خارج نشده بودند، شاید امروز این دو کشور بهجای جنگ، درباره تمدید همان توافق مذاکره میکردند.
ایران همچنین اکنون، در نتیجه جنگی که آمریکا و اسرائیل آغاز کردهاند، دریافته است که با کنترل تنگه هرمز بر اقتصاد جهانی قدرت دارد؛ تنگهای که معمولاً حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی جهان و یکسوم صادرات کود اوره جهان از آن عبور میکند.
فرید زکریا از CNN این هفته به اندرسون کوپر گفت: «آنچه این جنگ کرده، این است که به ایران سلاحی داده که بسیار قابلاستفادهتر از سلاح هستهای است، و آن خفهکردن عرضه جهانی از طریق تنگه هرمز است.»
به گفته ژنرال بازنشسته دیوید پترائوس، رئیس پیشین سیا، پیش از پرداختن به ظرفیت هستهای ایران، هر توافقی برای پایان جنگ باید شامل بازگشایی تنگه باشد.
او در 9 آوریل به دنا بشِ CNN گفت: «این، بهنظر من، موضوع مرکزی است.» برخی خواستههای ایران، مثل خروج نیروهای آمریکایی از پایگاههای نظامی در منطقه یا بهرسمیت شناختن حق ایران برای غنیسازی اورانیوم، برای آمریکا غیرقابلقبول خواهند بود. اما برخی دیگر قابل مذاکرهترند.
با این حال، مسئله تازه تردد در تنگه هرمز به ایران قدرت و احتمالاً یک شریان حیاتی مالی میدهد؛ چیزی شبیه کانال پاناما که در آن عوارض دریافت میشود.
پترائوس گفت: «اگر رقم 2 میلیون دلار برای هر کشتی باشد، که گفته میشود برخی شرکتها برای عبور پرداخت کردهاند، و این را در 100 کشتی یا بیشتر در روز ضرب کنید، این مقدار ارز خارجیِ بسیار قابلتوجهی است که میتواند به ایران برای بازسازی خسارتهای خارقالعادهای که به ارتش آن وارد شده کمک کند.»
ترامپ در اواخر فوریه به ایران حمله کرد چون احساس میکرد تهران در مذاکرات برای رسیدن به یک توافق هستهای جدید جدی نیست، هرچند یکی از میانجیها این نتیجهگیری را رد کرده بود. سید بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، درست پیش از آغاز حملات در برنامه «Face the Nation» شبکه CBS ظاهر شد و گفت ایران با امتیازهای مهمی موافقت کرده است.
روز قبل از آنکه ترامپ جنگ را آغاز کند، البوسعیدی گفته بود ایران با واگذاری ذخایر اورانیوم غنیشده خود، و تنزل برگشتناپذیر سطح غنیسازی به زیر سطوح کنونی، که به مقادیر لازم برای سلاح هستهای نزدیک است، موافقت کرده است.
او گفت: «هیچ انباشت، هیچ ذخیرهسازی، و راستیآزمایی کامل وجود خواهد داشت. فکر میکنم این هم یک دستاورد بسیار مهم است.»
استیو ویتکاف، مذاکرهکننده ارشد ترامپ و فرستاده ویژه، دیدگاهی کاملاً متفاوت درباره آن گفتوگوهای پیش از جنگ داشت؛ دیدگاهی که او در نشست کابینه 26 مارس مطرح کرد.
ویتکاف گفت ایران معتقد است «حق ذاتی» برای غنیسازی دارد. او همچنین گفت ایرانیها روشن کرده بودند «آنچه را که ما نتوانستیم در میدان نظامی به دست آوریم، در دیپلماسی هم واگذار نخواهند کرد.»
کیمبال گفت ویتکاف و همکار مذاکرهکنندهاش، جرد کوشنر، داماد ترامپ، شاید اهمیت امتیازهایی را که ایران حاضر به دادن آنها بود، درک نکرده باشند.
کیمبال گفت: «ویتکاف بیکفایت بود و از نظر فنی هم بهقدر کافی آگاه نبود که اهمیت آنچه روی میز بود را بفهمد.»
اکنون ویتکاف و کوشنر همراه با معاون رئیسجمهور، جیدی ونس، در مذاکرات جدیدی در اسلامآباد شرکت میکنند.
پس در نهایت، آمریکا هنوز باید با هر رهبر یا ساختاری که در ایران میتواند بیابد، مذاکره کند. رژیم ایران همواره تأکید کرده که بهعنوان امضاکننده پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای، از نظر حقوقی حق دارد برای برنامه انرژی خود اورانیوم غنی کند.
در ازای کنارگذاشتن این حق، رژیم احتمالاً درست مانند دوران اوباما بر لغو تحریمهای نفتی علیه ایران پافشاری خواهد کرد. اما اکنون ایران همچنین میخواهد کنترل تنگه هرمز را بهصورت رسمی تثبیت کند؛ و این یعنی رژیم ممکن است از آنچه پیشتر داشت، قدرت بیشتری به دست آورد.
