نگاهی به زیبایی های قلعه والی در ایلام

معرفی قلعه

زیربنای قلعه والی چیزی در حدود 1500 مترمربع است. این قلعه دارای یک حیاط مرکزی به مساحت 700 مترمربع است. این حیاط از سه سمت به‌وسیله عمارت احاطه شده است. آب این قلعه توسط چشمه «بی بی» تامین می‌شده که آب این چشمه با استفاده از تنبوشه، به محدوده حیاط مرکزی قلعه منتقل می‌شده است. عمده مصالح به کار رفته در ساخت قلعه والی، شامل آجر و در مواردی سنگ است.

نمای جنوبی قلعه شکلی شبیه به ذوزنقه دارد. قلعه ابتدا در فضایی کاملا باز ساخته شده بود، ولی با توسعه شهرنشینی و گسترش شهر ایلام، هم‌اکنون اطراف آن با ساختمان‌های مختلف احاطه شده است. سمت شمال قلعه با یک کوچه شش متری و سمت غربی آن با یک خیابان هشت متری همسایگی دارد. همچنین در قسمت شرقی آن نیز اداره کل امور دارایی ایلام به چشم می‌خورد و جنوب آن به خیابان پاسداران منتهی شده است. در ضلع شمالی قلعه والی، قسمت شاه‌نشین آن به چشم می‌خورد که بسیار بزرگ‌تر از بقیه اتاق‌های قلعه است. در وسط شاه‌نشین نیز یک حوض کوچک قرار دارد که ابتدا با سنگ مرمر تزیین شده بود و سپس بعد از بازسازی با کاشی‌های رنگی زیبا آراسته شده است. بیشتر اتاق‌های قلعه والی به‌صورت تودرتو بنا شده‌اند و این بدان معنا است که با هم ارتباط داخلی دارند.

درمجموع باید گفت که قلعه والی دارای 5 اتاق کوچک، 20 اتاق بزرگ، 4 ایوان و 2 تراس کوچک در ضلع جنوبی است. ضلع‌های شرقی و غربی قلعه والی به‌صورت متقارن با هم ساخته شده‌اند و حدود 80 سانتی‌متر نیز با کف حیاط اختلاف ارتفاع دارند. سه راه‌پله که زاویه چرخشی 90 درجه نیز دارند، وسیله ارتباطی محیط قلعه با پشت بام آن هستند.

همچون سایر قلعه‌ها، قلعه والی نیز برج نگهبانی دارد. این قلعه دارای دو عدد برج نگهبانی است که به‌صورت نیم دایره ساخته شده‌اند و در آن‌ها کنگره‌هایی برای استقرار نگهبان‌ها وجود دارد. در داخل راهروهای قلعه نیز طاق‌نماهایی وجود دارد که محل قرارگیری نگهبانان قلعه بوده است.

قلعه والی دارای سه در ورودی است که در بخش‌های غرب، شرق و جنوب قلعه ساخته شده‌اند. ورودی اصلی این قلعه در ضلع جنوبی واقع شده است و به‌وسیله 11 عدد پله 20 سانتی‌متری به داخل اتاق نگهبانی و پس از آن با 8 پله دیگر به کف حیاط قلعه منتهی می‌شود. ورودی اصلی قلعه والی به سبک و سیاق یونانی ساخته شده بود و دو ورودی دیگر که با راهروهایی سرپوشیده به حیاط متصل می‌شدند، کاربرد خصوصی داشتند یعنی برای عبور مهمانان قلعه استفاده می‌شدند.

حال به برخی از زیبایی‌های این قلعه می‌پردازیم. به‌محض ورود به حیاط قلعه قطعا درختان کهنسال کاج و حوض مستطیل شکل موجود در آنجا توجه شما را جلب خواهند کرد. این درختان زیبایی خاصی به قلعه داده‌اند.

در معماری و ساخت بنا نیز از عواملی استفاده شده است که باعث جذابیت هرچه بیشتر قلعه والی شده‌اند. از جمله زیبایی‌های معماری و ساخت بنا می‌توان به تراس‌های سرپوشیده واقع در ضلع جنوبی قلعه که همراه با پنجره‌های مشبک با شیشه‌های الوان هستند، نرده‌های مشبک آجری به رنگ زیبای فیروزه‌ای، اورسی‌ها، ستون‌های دایره‌ای قلعه، سرستون‌های نقش‌دار و قوس‌های کمانی و تزیینی قلعه اشاره کرد.

در سقف اتاق‌های قلعه نیز آیینه کاری‌هایی به‌صورت معمول انجام گرفته است که بخشی از این آیینه‌کاری ها در اتاق‌های ضلع غربی برجای مانده‌اند که در نوع خود بسیار زیبا و جذاب نیز هستند. همچنین در مورد گچ‌بری‌های انجام شده روی دیوارها و سقف اتاق شاه‌نشین باید گفت که این گچ‌بری‌ها دارای نقوش جالبی از گل‌ها و گیاهان هستند.

چرا به قلعه والی سفر کنید؟

هر کدام از جاهای دیدنی ایلام یا شهرهای دیگر، به خاطر ویژگی‌های مختلف و یا تجربه جدیدی که برای شما ایجاد می‌کنند، منحصربه‌فرد هستند. قلعه والی هم از این قاعده مستثنی نیست. این قلعه یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی دوران قاجار است که در سال 1376 هجری شمسی، در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است. قلعه والی در یکی از خوش آب‌وهواترین مناطق کوهستانی ایران قرار گرفته که سفر به آن تجربه دل‌انگیزی خواهد بود. علاوه‌براین، موزه مردم‌شناسی والی که در این قلعه برپا شده فرصت مناسبی برای گردشگران است تا با رسم‌ورسوم مردم منطقه آشنا شوند. بنابراین خیلی لازم نیست دنبال چرایی سفر به قلعه والی باشید، این بازدید حسابی شما را سرگرم خواهد کرد.

دلیل نامگذاری قلعه والی

قلعه والی ایلام به دستور شخصی به نام غلامرضا خان والی ساخته شد که والی لرستان بود. این قلعه استراحتگاه تابستانی غلامرضا خان بود که در یکی از بخش‌های خوش آب‌وهوای ایلام قرار داشت. با توجه به اینکه قلعه به دستور والی شهر ساخته شده بود و محل استراحتش بود، نام (قلعه والی) را روی آن گذاشتند.

گشتی در قلعه والی ایلام

قلعه والی، یک قلعه بزرگ با مساحتی نزدیک به 4500 مترمربع است که مثل بقیه بناهای تاریخی از بخش‌های مختلف با تزئینات منحصربه‌فرد تشکیل شده است. از جمله مهم‌ترین بخش‌های قلعه والی می‌توان به تالار شاه‌نشین، اتاق آیینه، حرمسرا، زندان‌های زیرزمین و… اشاره کرد. جالب است بدانید که سمت شرق و غرب قلعه، ساختاری قرینه دارد که در نگاه اول در حیاط متوجه این موضوع خواهید شد.

تاریخچه و موقعیت قلعه والی

قلعه والی یکی از بناهای فرهنگی-تاریخی عظیمی است که در ضلع شمالی خیابان پاسداران ایلام قرار دارد. این بنای تاریخی که یادگاری از ادوله و زمان‌های پیشین و در نوع خود بی‌نظیر است. در سال 1326 قمری به دستور غلامرضا خان فیلی در محله‌ای به نام حسین‌آباد فیلی که به ده بالا مشهور بوده، احداث گردید. غلامرضاخان والی فیلی این محل‌ها و بنا‌ها را برای اسکان خود در فصل تابستان انتخاب کرده و آن را بر روی تپه‌ای نه چندان بلند احداث کرد و با توجه به آن، ارتفاع فعلی کف حیاط از اطراف آن محدوده 5/3 تا 4 متر است.

در مورد تاریخچه قلعه والی چنانچه از سنگ نوشته‌ای که در تخت خان (محله‌ای در 15 کیلومتری شمال شرقی صالح آباد-ایلام) پیداست چنین آمده که غلام رضاخان بعد از ذکر چندین سطر از کارهای انجام شده خود می‌نویسد: امر به ساختن قلعه حسین‌آباد فیلی که مشهور به ده بالا است نمودم. قلعه حمام و باغ به معماریت حاج درویش علی کرمانشاهی و حجاری رضاقلی بود مورد توجه غلام رضا خان قرار گرفته و خان ایلام مسئولیت حفاظت از زنانش را در تمامی جنگ‌هایی که غلامرضا ابوقداره انجام می‌داد به رضا قلی سپرد، از این پس رضا قلی در طول جنگ‌های غلامرضاخان زنانش را با لباس مبدل به ایلات و عشایر ایلام می‌برد. در آن زمان رضا قلی با دختر باقر یکی از بزرگان خاندان غیاثی ازدواج نمود و در ایلام ماندگار شد پس از فرار غلامرضا خان از ایلام و اقامت در بغداد در سال 1306 شمسی، رضا قلی چند وقتی را در یکی از شهرهای مرزی عراق به سر برده و پس از اعلام امان نامه حکومت وقت، به ایلام برگشته و اواخر عمر خود را در شهر ایلام سپری نمود. رضا قلی فرزند حیدر کرمانشاهی است. . فرزندان بجا مانده از رضا قلی دو دختر به نام‌های فردوس و ربابه محجوبی که در ایلام سکونت دارند.رضا قلی در سن 80 سالگی در سال 1330 شمسی در اثر بیماری درگذشت و در شهر کرمانشاه بخاک سپرده شد.

معماری قلعه والی

قلعه والی دارای اتاق ‌های تو در تو است که دارای 20 اتاق بزرگ، 5 اتاق کوچک، 4 ایوان و 2 تراس کوچک در ضلع جنوبی است. ضلع شرقی و غربی قلعه کاملاً به صورت قرینه ساخته شده اند و از حیاط با چهار پله سنگی به اتاق ها و ایوان ‌ها خواهید رسید. این قلعه دارای سه راه پله است که به پشت بام دسترسی خواهید داشت. هم چنین این قلعه دو برج نگهبانی به صورت نیم دایره دارد. در داخل راهرو ها نیز قسمت هایی به صورت طاق نما در دیوار ساخته شده که محل استقرار نگهبانان بوده ‌است. سقف راهروی ورودی ضلع شرقی و اتاق شاهنشین با کاشی‌ های رنگی و گچبری‌ های زیبایی تزیین شده ‌اند. همچنین در این قلعه شش زیر زمین در سه ضلع شمال، غرب و شرق وجود دارد و روشنایی این قسمت ها به وسیله پنجره‌ های مشبک آجری و رنگی تامین می شود. در بازسازی های انجام گرفته بر روی این قلعه، در سقف‌ ها از ملات گچ و در دیوار‌ ها از گل و آهک و از ملات ماسه و سیمان استفاده شده‌ است.

ورودی و بخش های مختلف قلعه والی

با توجه به این که قلعه والی دارای سه در ورودی است. ورودی اصلی قلعه در ضلع جنوبی قرار گرفته و با 11 پله به داخل اتاق نگهبانی، سپس با هشت پله دیگر به کف حیاط می رسد، این سبک یونانی است. درهای دیگر قلعه نیز به صورت خصوصی برای تردد مهمان ها احداث شده‌ اند. قسمت هایی از آینه کاری ها در سقف یکی از اتاق ها مانده ‌است. نمای بیرونی دیوار ها نیز از سنگ های تراشیده شده به شکل مستطیل است و به حالت برجسته نقش های اسلیمی مختلف بکار رفته است. نرده های مشبک آجری به رنگ فیروزه ای، تراس های سرپوشیده همراه با پنجره های مشبک و شیشه های رنگی، اورسی ها، ستون های مدور، سرستون های نقاشی شده، قوس های کمانی در کنار درختان سر به فلک کشیده و حوض مستطیلی شکل همگی جزو زیبایی هایی است که در هنگام ورود به قلعه والی ایلام شما را جذب خود می کند.

بازسازی قلعه والی

در زمان جنگ ایران و عراق بخش هایی از قلعه والی ایلام تخریب شد ولی در سال 1367 به کمک سازمان میراث فرهنگی کشور بازسازی انجام گرفت و در نهایت در 1369 به اتمام رسید. در مرمت این قلعه حد الامکان سعی شد ارزش های تاریخی آن حفظ شود، امروزه نیز به موزه مردم شناسی ایلام تبدیل شده است.

موزه مردم شناسی ایلام

فاز اول این موزه در سال 1385 راه اندازی شد که دارای بخش های مختلفی برای معرفی آداب، سنن، فرهنگ های مختلف استان و شخصیت های سیاسی و فرهنگی است. امروزه جزو با ارزش ترین موزه‌ های تخصصی مردم ‌شناسی محسوب می‌ شود و همه روزه به جز روزهای دوشنبه در دو نوبت صبح و عصر آماده استقبال از مسافران گرامی است.