اگر بخواهیم کوتاه پاسخ دهیم باید بگوییم که بله! داروها در درمان اختلال پانیک نقش کلیدی دارند، اما عملکرد آنها صرفا تسکین علامت نیست و با اثرگذاری مستقیم بر مدارهای عصبی مرتبط با ترس و اضطراب، شدت و تکرار حملات را کاهش میدهند.
آمیگدالا (مرکز پردازش ترس)، هیپوکامپ و قشر پیشپیشانی مهمترین نواحی درگیر در حملات پانیک هستند. داروهای ضدپانیک با تنظیم انتقالدهندههای عصبی مانند سروتونین، نوراپینفرین و گابا، این شبکه را به سمت تعادل برمیگردانند.
به زبان ساده، داروها فعالیت بیشفعال سیستم هشدار مغز را تعدیل میکنند. این سیستم در اختلال پانیک به اشتباه، بدن را در وضعیت خطر شدید قرار میدهد و موجب بروز حملات میشود و با تعدیل این سیستم، شاهد کاهش یا توقف حملات پانیک خواهید بود.
تفاوت پانیک با حمله قلبی چیست؟
از آنجا که علائم حمله پانیک مثل تپش قلب شدید، تنگی نفس، درد یا فشار قفسه سینه و احساس مرگ قریبالوقوع شباهت زیادی به حمله قلبی دارد، بسیاری از افراد در لحظه نمیتوانند این دو را از هم تشخیص دهند و همین موضوع باعث میشود به اورژانس مراجعه کنند، که کاملا هم منطقی و قابلدرک است.
دانستن تفاوت پانیک با حمله قلبی میتواند در چنین لحظاتی کمککننده باشد: علائم حمله پانیک معمولا در عرض 10 دقیقه به اوج میرسند و اغلب طی 20 تا 30 دقیقه فروکش میکنند، در حالیکه درد ناشی از حمله قلبی معمولا ادامهدارتر است و ممکن است با فعالیت بدنی تشدید شود. همچنین درد قفسه سینه در حمله قلبی اغلب به بازو، فک یا پشت هم منتشر میشود که در حمله پانیک کمتر دیده میشود.
با اینحال این تفاوتها هرگز نباید مبنای خوددرمانی یا نادیده گرفتن علائم قرار گیرد؛ اگر برای اولینبار چنین علائمی را تجربه میکنید یا نسبت به علت آن مطمئن نیستید، باید فورا به اورژانس مراجعه کنید تا حمله قلبی بهطور قطعی رد شود.
بیایید ببینیم روانپزشکان برای درمان دارویی حملات پانیک از کدام گروههای دارویی کمک میگیرند:
داروهای SSRI و SNRI اصطلاحا به داروهایی مانند سرترالین، فلوکستین، سیتالوپرام و ونلافاکسین گفته میشود که به مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نورآدرنالین معروفاند. این داروها برای درمان حملات پانیک به صورت زیر عمل میکنند:
افزایش سطح سروتونین در سیناپسهای عصبی
کاهش حساسیت آمیگدالا نسبت به محرکهای ترس
تقویت کنترل قشر پیشپیشانی بر پاسخهای هیجانی
کاهش خطای تفسیر خطر در مغز
در نتیجه اثرگذاری این گروه دارویی، مغز دیگر محرکهای معمولی مانند تپش قلب یا تغییر تنفس را به عنوان تهدید مرگبار تفسیر نمیکند و زمینه برای بروز حملات پانیک به کمترین میزان ممکن میرسد. اثر این داروها تدریجی است و به 2 تا 6 هفته زمان برای آغاز اثر نیاز دارد.
داروهایی مانند آلپرازولام و کلونازپام در دسته بنزودیازپینها قرار میگیرند و بیشتر برای کنترل فوری حملات پانیک استفاده میشوند. این داروها بهصورت زیر روی مصرفکنندگان اثر میگذارند:
تقویت اثر مهارکننده اصلی سیستم عصبیی یا همان GABA
کاهش تحریکپذیری نورونها
خاموش کردن سریع پاسخ جنگ یا گریز در مغز
کاهش ضربان قلب، لرزش و احساس خفگی
درواقع بنزودیازپینها مانند ترمز اضطراری مغز عمل میکنند، اما به دلیل احتمال وابستگی، مصرف طولانیمدت آنها محدود است و پزشک آن را برای مصرف طولانی تجویز نمیکند.
بعضی از داروهای SNRI و داروهای خاص دیگر بر سیستم نوراپینفرین اثر دارند. نوراپینفرین در فعالسازی پاسخ استرس نقش دارد و این داروها سطح آن را در بدن تنظیم میکنند تا در برابر محرکهای استرسزا واکنش کمتر انفجاری نشان دهد. این داروها با مکانیسم زیر بر حملات پانیک اثر میگذارند:
کاهش بیشفعالی سیستم سمپاتیک
کاهش تپش قلب و تعریق
تنظیم پاسخ بدن به استرسهای ناگهانی
کاهش شدت واکنش فیزیکی در حملات پانیک
در بعضی موارد، بسته به شرایط ممکن است روانپزشک داروهایی مانند بتابلاکرها برای کنترل علائم جسمی، داروهای کمکی خواب برای کاهش بیخوابی ناشی از اضطراب و در بعضی موارد داروهای تثبیتکننده خلق تجویز کند.
این داروها مستقیما پانیک را درمان نمیکنند، اما شدت علائم جسمی را کاهش میدهند و به شما کمک میکنند کنترل بیشتری روی بدن خود داشته باشید.
از نظر علمی، دارودرمانی یکی از روشهای موثر در کنترل اختلال پانیک محسوب میشود، به ویژه زمانی که حملات شدید و مکرر هستند یا عملکرد روزانه فرد را مختل کردهاند.
داروها با کاهش دفعات حملات پانیک، کاهش شدت علائم جسمی مانند تپش قلب و تنگی نفس، کاهش ترس از وقوع حمله بعدی و کمک به بازگشت عملکرد طبیعی در زندگی روزمره بخشی از برنامه استاندارد درمان این حملات محسوب میشوند.
با این حال برای مشاهده اثر دارو به چند هفته زمان و مصرف منظم تحت نظر روانپزشک نیاز دارید. در بسیاری از افراد، اگر دارو بدون رواندرمانی استفاده شود، احتمال بازگشت علائم پس از قطع دارو وجود دارد.
بله، در بسیاری از موارد به خصوص در موارد خفیف تا متوسط، امکان کنترل پانیک بدون دارو وجود دارد. البته انتخاب روش درمان به شدت علائم و شرایط فرد بستگی خواهد داشت. درمان حملات پانیک بدون دارو بیشتر بر اصلاح الگوهای فکری و رفتاری تمرکز دارد و میتواند در بلندمدت اثر پایدار داشته باشد.
رویکردهای غیر دارویی درمان پانیک، بر پایه رواندرمانی و تغییر سبک زندگی قرار دارند و شامل موارد زیر میشوند:
این روش یکی از موثرترین درمانهای پانیک است. در CBT فرد یاد میگیرد افکار فاجعهساز مثل «دارم سکته میکنم» یا «الان میمیرم» را شناسایی و اصلاح کند. همچنین مواجهه تدریجی با موقعیتهای ترسناک به کاهش حساسیت سیستم اضطرابی کمک میکند.
در حملات پانیک، الگوی تنفس سریع و سطحی میتواند علائم را تشدید کند. تمرین تنفس دیافراگمی با تنظیم اکسیژن و کاهش واکنش اضطرابی یکی از تکنیکهای موثر کاهش شدت و زمان حملات پانیک محسوب میشود.
کاهش عوامل استرسزا در زندگی روزمره نقش مهمی در کنترل پانیک دارد. خواب کافی، فعالیت بدنی منظم و کاهش مصرف کافئین میتواند شدت حملات را کاهش دهد و در بهبود آن موثر باشد.
اگر به جای اجتناب از موقعیتهای ترسناک، به صورت مرحلهای و کنترلشده با آنها روبهرو شوید، مغزتان آهسته آهسته یاد میگیرد که موقعیتهای یادشده خطر واقعی ندارند و همین مسئله موجب کاهش حملات اضطرابی خواهد شد.
تمرینهایی مانند مدیتیشن، یوگا و mindfulness میتوانند به کاهش حساسیت سیستم عصبی کمک و واکنش بدن به استرس را تنظیم کنند.
جمع بندی
درمان پانیک زمانی بهترین نتیجه را خواهد داشت که ترکیبی از دارو و رواندرمانی باشد. داروها علائم را کنترل میکنند و رواندرمانی به اصلاح الگوهای ذهنی و رفتاری کمک خواهد کرد. این ترکیب در بسیاری از مبتلایان به حملات پانیک به کاهش چشمگیر حملات و بهبود کیفیت زندگی کمک خواهد کرد.
اگر حملات پانیک به صورت مکرر تجربه میکنید یا این علائم باعث اختلال در زندگی روزمره شما شده است، توصیه میکنیم توسط روانپزشک معاینه و ارزیابی شوید. تشخیص دقیق و انتخاب روش درمان مناسب میتواند از مزمن شدن علائم جلوگیری و روند بهبود را تسریع کند.
