سنگنوشته یا کتیبه به تخته سنگ، کاشیکاری یا سطح دیگری گفته میشود که معمولا واقعهای تاریخی بر روی آن کندهکاری یا نوشته شده است. معمولا کتیبه به نوشتهای اطلاق میشود که بر روی سنگ، در حاشیه سردر ساختمانها یا گوشههای پارچههای خاص نظیر پرده، سفره و بیرق یا بر صفحههای کتاب نگارش مییابد. نگاهی به تاریخ ایران باستان نشان میدهد که اغلب کتیبهها بر کوهپایهای مشرف بر چشمهسار حک شده است. این سنگنوشتهها به دستور شاهان و یا والی منطقه نوشته میشدند و اغلب موضوعات مربوط به فتوحات و کشورگشاهی شاهان و یا نیایشها و عبادات آنها را به تصویر کشیده بیان میکنند.
سنگنوشته آشوری که با نام سنگنوشته گلگل ملکشاهی نیز معروف است، از جاهای دیدنی ایلام به شمار میرود و در دامنه رشته کوه کبیر، مشرف به رودخانه گلگل و در نزدیکی روستای زیبای گلگل در 15 کیلومتری شهر ارکواز و 25 کیلومتری شهر ایلام مانند نگینی خودنمایی میکند. متن این سنگنوشته که به خط میخی نوشته شده حکایت از حمله آشوربانیپال به تمدن عیلام باستان و سقوط این تمدن درخشان تاریخ است که به صورت کندهکاری بر روی صخرهای بزرگ نگاشته شده است. این نوشته نشانگر تمدنی بزرگ و اثرگذار از تاریخ باستان است که استقرار آن در همین منطقه استان ایلام بوده است. پادشاه آشور شکست نظامی این کشور را افتخاری بزرگ برای خود دانسته و این کتیبه را از خود به یادگار گذاشته است.
این اثر تاریخی در استان ایلام و در کنار رودخانه گل گل ملکشاهی قرار گرفته است و قدمت آن به زمان آشوریان می رسد دارای عمری سه هزار ساله است. این نقش برجسته بر فراز دیوار تنگه ای کوچک در نزدیکی روستای گل گل قرار دارد.این کتیبه به زبان میخی آشوری نوشته شده است و بر قسمت شرقی صخره قرار دارد. صاحب این کتیبه مشخص نیست و نام پادشاهی که در کتیبه دیده می شود نیز معلوم نیست.برخی اعتقاد دارند این کتیبه متعلق به سناخریب یا آشوربانی پال است ولی همانطور که گفتیم به طور دقیق مشخص نیست. این اثر به خاطر اهمیتی که دارد در تاریخ 6 دی 1355 با شماره ثبت 1418 بهعنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد.
ابعاد این سنگ نوشته برابر با 135 در 90 سانتی متر، که به صورت مستطیلی عمودی است و در ارتفاع 270 سانتی متری از سطح زمین قرار دارد. در وسط آن تصویر پادشاه آشوری، با ارتفاع 135 سانتی متر همراه با شمشیری که بر کمر آویزان کرده است، خود نمائی می کند.
پادشاه در این تصویر به صورت نیم رخ ایستاده و کلاهی مخروطی شکل بر سر و ردایی بلند تا پائین پا در بر دارد و دستش بر روی شمشیری قرار داده، که بر کمرش آویزان کرده است که نشان از قدرت دارد. در کنار صورت پادشاه می توانید تصویری از فَروَهَر را نیز ببینید.
تصاویر دیگر نیز در اطراف آن وجود دارد که به درستی مشخص نیست چه چیزی هستند. در دو طرف تصویر نیز نوشته هایی وجود دارد که همانطور در ابتدا اشاره شد به زبان میخی آشوری نوشته شده اند و خط ها به وسیله خطی افقی از هم جدا شده اند. متن آن از فتح ایلام و لرستان، محل حکومت کاسی، به وسیله آشوری ها حکایت می کند.
دولت آشور دولت مهمی بود که در بین النهرین تشکیل شد و در آغاز تابع حکومت بابل بود. در سال 1800 پ. م فرمانروایان اولیه آشوری شهرهای آشور، نینوا و اربیل را متحد کردند و سلسلههای پادشاهی آشور بعد از سال 1420 پ. م شکل گرفتند. آشور حدود هزار سال باقی ماند.
آشوریها چون سرزمینشان مانند بابل حاصلخیز نبود باجگیری و دست اندازی به سرزمینهای دیگر را در پیش گرفتند. در نتیجه دولت آشور یک دولت جنگجو و متجاوز شد. این قوم همیشه به سرزمین های عیلامی چشم داشتند که در یکی از حملات خود به شوش حجوم بردند و آنجا را تخریب کردند.
کتیبه آشوری(ملکشاهی) از دوره حاکمیت آشور برجای مانده است. اینکه کتیبه متعلق به آشوربانی پال یا سارگون دوم باشد به طور قطع مشخص نیست. در وسط کتیبه نقش پادشاه آشور با کلاه مخروطی و ردای بلند و شمشیر در دست حجاری شده است
شکل عمومی این کتیبه آشوری مستطیل شکل است و در ابعاد 90در 135 سانتیمتر است که در وسط آن نقش نیمرخ و تمام قد پادشاه آشور به صورت برجسته قرار دارد و کلاهی مخروطی و ردایی بلند تا روی پاها بر تن و شمشیری حمایل به نشانه قدرت، در دست دارد. پشت سر این شخص تصویری از هلال ماه دیده میشود که ممکن است نماد خدایان و الهههای آسمانی باشد که به حمایت از شاه آشور برخاسته و به او کمک کردند تا در جنگ پیروز شده و قلمروی کاسیها(ایلام و لرستان) را فتح کنند. این سنگنوشته آشوری در سال 1973 میلادی توسط آقای واندنبرگ ترجمه شده است. موضوع متن کتیبه از فتح ایلام و انقراض این تمدن به وسیله آشور حکایت دارد. متن کتیبه به عمق متوسط 2/5 سانتیمتر تراش خورده و طی آن نقشبرجسته پادشاه را فراهم ساختهاند و سپس به نقر خطوط میخی آشوری در سطرهای افقی بر تمام سطح کتیبه و نقش برجسته پرداخته و هر سطر را با خطی کنده و افقی از سطر بعد مجزا کردهاند. اینکه این کتیبه مربوط به کدام پادشاه آشور است به درستی مشخص نیست و عدهای آن را متعلق به آشوربانی پال که سرزمین ایلام قدیم را متصرف و در نهایت موجب انقراض آنها شد دانسته و برخی نیز آن را مربوط به سارگن دوم پادشاه آشور میدانند که نواحی شمال غرب و قسمتهایی از غرب ایران تا دریاچه ارومیه را تصرف کردهاند. آنچه از متن کتیبه میتوان فهمید این است که آشور چشم طمع به سرزمینهای شرقی حکومت خود داشته و هر زمان که شرایط را مساعد میدید حمله را آغاز میکرد و این روند به صورت فرهنگ ستیزهگری به فرزندان شاهان منتقل میشد و چهره پادشاه آشور که به سرزمین ایلام حکاکی و نقر شده، خوی جنگجویی و طمع همیشگی آنان را مشخص میکند.
«به آشور و خدایان (بزرگ) که به طرفداری شاه محبوب آنها ایستاده و چیره شده (بر زمینهای دشمنانش (...) شاه جهان (...) پسر (...) آشور پدر خدایان مرا نامزد کرد برای پادشاهی در رحم مادرم (...) انلیل مرا برای تسلط بر روی زمین و مردم فرا خواند. سین و شماش با هم شگونهای مساعدی در مورد بنیاد فرمانروایی من فراهم ساختند. نبو و مردوک مرا بصیرت وسیع و فهم عمیق بخشانیدند. خدایان بزرگ از راه لطف در محفل خود مرا بر روی تخت شاهی پدرم گذاشتند. آنها تسلط بر روی زمین را به من واگذار کردند. شهر (...) آنها بیرون رفتند (...) روی او ستایش کارهایی که من انجام دادهام. من نوشتم بر روی آن من به جای نهادم این سنگ نوشته را برای ترغیب شاهان و پسران من در آینده باشد که امیری در میان شاهان پسران من که او را آشور و خدایان بزرگ برای تسلط بر روی زمین و مردم نامزد کند. این ستون و تحسین خدایان بزرگ را ببیند و باشد که به تدفین آن بپردازد و قربانیها بکند اما آنکه آن مجسمه را از جای آن بردارد آشور و خدایان بزرگ و آن عده که روی این ستون نام برده شدند با نظر خشم به او نگاه کند. باشد که به طرفداری او در یک برخورد سلاحها در میدان جنگ برخیزند و باشد که آنها او را راهنمایی نکنند. (...) با شد که آنها هم حکم شاهی او را براندازند و باشد که آنها نامش و تخمه اش را در زمین ضایع کنند"».
برای اینکه به دیدن این نقش برجسته بروید باید به سمت روستای گل گل حرکت کنید، یکی از مشکلاتی که رفتن به این منطقه دارد نبودن تابلویی برای راهنمایی مسافران است.بازدید از این مکان به صورت رایگان است و نباید هزینه ای را بابت دیدار از آن پرداخت کنید. این مکان در بیرون از شهر قرار دارد و می توانید ساعتی را نیز در دل طبیعت بگذرانید، پس به همراه داشتن وسایل مورد نیاز خود را فراموش نکیند، همچنین لباس و کفش مناسب به همراه داشته باشید. حفظ محیط زیست از مهمترین شروط سفر در دل طبیعت است پس این نکته را نیز از خاطر نبرید.
کهن ترین آثار تاریخی و هنری به جا مانده از نسل های پیشین بشر سنگ نگاره ها هستند، در واقع می توان گفت سنگ نگاره ها آغاز به وجود آمدن حروف رمزی، خط، تبادل پیام، زبان، تاریخ، اسطوره ها، هنر و فرهنگ هستند. مطالعه سنگ نگاره های باستانی بهترین روش برای پرده برداری از رازی است که در دل تاریخ نهفته است. استان ایلام با دارا بودن سنگ نوشته های متعدد از زمان های مختلف یکی از مناطق مهم ایران است که می توان در آن به مطالعه تاریخ کشور پرداخت. در میان این آثار نقش برجسته گل گل ملکشاهی به جا مانده از حکومت آشوریان و برای حدود 3000 سال پیش است.
