تلف حکمی یکی از عبارات حقوقی است که نتایجی به همراه دارد به همین سبب شناسایی آن حائز اهمیت است. در این نوشته قصد دارم به تعریف تلف حکمی بپردازم، همچنین نتایج حاصل از تلف حکمی را ذکر خواهد کرد. چنانچه این مفهوم برای شما نیز محل سوال است، تا پایان این نگارش با من همراه شوید.
تلف در لغت به معنای نابود، تباه، منهدم و اتلاف آمده است. تلف در مفهوم نیز از معنای لغوی آن به دور نیست. بدین شرح که تلف در حقوق به معنای از دست رفتن قدرت استیلای مالک بر مال خود است، در نتیجه در مفهوم حقوقی بیش از آن که به وضعیت مال توجه داشته باشیم، به وضعیت مالک توجه داریم.
از اثرات مالکیت در یک مال آن است که شخص میتواند هرگونه دخل و تصرفی در مال خود داشته باشد، این دخل و تصرف اعم است از حقوقی و مادی. به عنوان مثالی از تصرفات حقوقی میتوان به انعقاد قراردادهای مختلف درباره آن مال اشاره کرد و تصرف مادی همچون تسلیم مال به دیگری، تعمیر، جابهجایی و هر تصرف دیگری.
حال چنانچه مالک قدرت تسلط خود بر مال را از دست داده باشد، یا به عبارت دیگر تصرفات مادی وی در مال غیرممکن شده باشد، تلف از منظر حقوقی محقق شده است. حال این تلف میتواند در اثر از بین رفتن مال باشد یا در اثر خروج آن از حیطه تسلط مالک.
چنانچه مانعیت در انجام تصرفات مالکانه در مال، از بین رفتن حقیقی آن مال باشد، با تلف حقیقی روبهرو هستیم، اما آنگاه که مال در عالم واقع وجود دارد لیکن به دلایلی مالک قدرت استیلا و دخل و تصرف خود را از دست داده است، با تلف حکمی مواجه میشویم. پس دانستیم که تلف حکمی به معنای سلب قدرت مالک در اعمال حقوق مالکانه خود شامل تصرفات مادی و حقوقی است، حال برای درک بهتر مفهوم چند مثال قید میگردد.
فرض کنید مالی به سرقت رود، مال در عالم واقع هنوز وجود دارد لیکن از حیطه سلطنت و سلطه مالک خارج شده است، در اینجا تلف حکمی روی داده است. در نتیجه چنانچه مال پیش از سرقت موضوع قرارداد واقع شده باشد، سپس به سرقت رود، دیگر امکان تحویل برای مالک وجود ندارد و در نتیجه مصداقی از تلف حکمی به وجود آمده است.
در مثالی دیگر میتوان به فرضی اشاره کرد که مال بنا به دستور مرجع قضایی صالح توقیف گردیده است، در این حالت نیز مال از استیلای مالک خارج است و چنانچه مرجع قضایی از آن رفع توقیف به عمل نیاورد و یا دستور انتقال آن به دیگری را صادر نماید، تلف حکمی خواهد بود.
مثال دیگری که بسیار به آن اشاره میشود، گم شدن مال است، فرض کنید در یک سفر دریایی تلفن همراه از دست ما افتاده و در دریا غرق شود، تلفن همراه ما وجود دارد اما از حیطه سلطه و اختیار ما خارج شده است و به همین سبب تلف حکمی واقع شده است.
تا اینجا با مفهوم تلف حکمی آشنا شدیم و مثالهایی از آن را دیدیم، حال باید ذکر گردد که تلف ممکن است به وسیله فعل ثالث واقع شده باشد. در این حالت، یعنی تلف مال توسط دیگری، با توجه به احکام قانونی موجود، شخصی که اسباب تلف و اضرار را فراهم ساخته است باید از عهده خسارات وارده برآید. حال باید توجه داشت که مطابق با قوانین موجود، جبران ضرر در صورت تلف مال دیگری بدین طریق است که در صورت امکان مثل آن مال باید تهیه و تحویل گردد و در صورتی که مثل قابل تهیه نباشد باید از عهده قیمت مال برآید.
در نتیجه در اثر تحقق تلف حکمی، اولا مالک نمیتواند تصرفات ملوکانه خود را اعمال نماید، و چنانچه پیش از تلف عقدی در خصوص آن تنظیم کرده باشد، ناگزیر خواهد بود که از محل دیگری اجرای تعهد نموده و یا آن که در مواردی به دلیل تلف موضوع قرارداد، آن قرارداد منفسخ محسوب خواهد شد.
نتیجه دیگر آن که چنانچه شخصی واسطه تلف مال باشد، به عبارت دیگر تلف حکمی مال منتسب به وی گردد، همچون وضعیتی که تلف حقیقی روی داده است، جبران خسارات مطابق با قوانین موجود برعهده وی خواهد بود.
در این نوشته با مفهوم تلف حکمی آشنا شدیم و دانستیم که در تلف حکمی مال از بین نرفته است لیکن ارتباط بین مالک و مال قطع شده است، به نحوی که امکان اعمال تصرفات مالکانه از مالک سلب میگردد. همچنین بیان شد که تلف حکمی میتواند در اثر رفتار خود مالک، مراجع صالح، قوه قهریه یا ثالث باشد، حال به چند نکته تکمیلی اشاره میشود:
احراز تلف مال با مرجع صالح قضایی است، به عبارت دیگر چنانچه مالک ادعای تلف مال خود را داشته باشد، ناگزیر است برای جبران خسارات به مرجع صالح تنظیم دادخواست حقوقی نموده و آن را ارائه نماید. نحوه جبران خسارات با توجه به نوع مال تلف شده تعیین میگردد و تعیین آن از صلاحیتهای مرجع رسیدگی کننده است.
جبران خسارات میتواند توسط ثالث و در حق مالک مال باشد و یا آن که توسط مالک و در حق ثالث صورت پذیرد، تعیین این امر نیز از صلاحیتهای مرجع رسیدگی کننده است.
