به گزارش سرویس مجله خانواده ساعدنیوز، در قلب شهر تاریخی یزد، بنایی باشکوه با قدمتی بیش از 900 سال خودنمایی می کند که هر بیننده ای را مجذوب زیبایی و عظمت خود می سازد. مسجد جامع یزد، این گوهر درخشان معماری ایرانی، با مناره های بلندش که به آسمان سر کشیده اند، نمادی از هنر و فرهنگ غنی ایران زمین است.
با این مسجد که در طول تاریخ با نام های مختلفی چون "مسجد جمعه شهرستان"، "مسجد جامع عتیق"، "مسجد جمعه قدیم درده" و "مسجد جامع نو" شناخته شده، آشنا میشویم. مسجد جامع یزد ترکیبی شگفت انگیز از سه مسجد مختلف است که در دوره های گوناگون تاریخی شکل گرفته است.
مسجد جامع یزد با وسعتی نزدیک به 9800 متر مربع، طول 104 متر و عرض 99 متر، یکی از بزرگترین و چشمگیرترین مساجد ایران به شمار می رود. این بنای عظیم با هفت ورودی، در یکی از محله های قدیمی شهر یزد واقع شده و در سال 1313 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شهرت جهانی مسجد جامع یزد بیشتر به خاطر مناره های بلند، سردر رفیع و کاشی کاری های خیره کننده آن است. سبک معماری این مسجد به شیوه آذری (مغولی) است و از لحاظ خوابیدگی گنبد، نوع روشنایی غیرمستقیم و همچنین تزئینات خاص، نمونه ای بی نظیر از هنر معماری اسلامی-ایرانی محسوب می شود. همچنین زیبایی این مسجد به حدی است که تصویر آن زمانی بر روی اسکناس های 200 ریالی نقش بسته بود.
بافت تاریخی یزد جزو دست نخوردهترین بافتهای مسکونی در تاریخ ایران است که وسعتی در حدود 700 هکتار دارد. این بافت تاریخی بهعنوان یکی از بهترین جاهای دیدنی یزد به شمار میرود که ترکیبی متوازن از خانهها، کوچههای قدیمی خشتی و ساباطها است و آثار تاریخی زیادی در دل خود دارد. در این بافت تاریخی، تمامی امکانات زندگی اجتماعی و فردی فراهم شده است. بافت تاریخی یزد از سمت جنوب به خیابان کاشانی، از سمت شمال به خیابان دولتآباد، از شرق به محله فهادان و از مغرب به خیابان مطهری محدود میشود. در این بافت تاریخی بیش از 1700 بنای خشتی وجود دارد.
وقتی اسم دخمه زرتشتیان یزد به گوشم خورد، اول از همه سراغ عکسهایش رفتم که ببینم چه شکلی دارد. چیزی که تعجبم را جلب کرد این بود که تصور من از دخمه یک چیز بود و این دخمه که صحبتش بود چیز دیگری بود. کمی بیشتر دربارهاش مطالعه کردم و در این بین به چند فیلم مستند از دخمه زرتشتیان یزد برخوردم. در مستند باد صبا به کارگردانی آلبر موریس در سال 1978، تصاویری از دخمههای یزد وجود داشت. در نگاه اول همهچیز برایم ترسناک بود…فضایی دایرهای شکل در برجی بالای کوه، شبیه به گورستان که زرتشتیان مردههای خود را در آن قرار میدادند تا خوراک پرندگان شوند. اما ماجرا کمکم برایم جالب شد. ترس را کنار گذاشتم و سراغ علتش رفتم، درباره اعتقادات و آیینهای مذهبی زرتشتی خواندم.معنای دخمه چیست؟
صحبت درباره دخمه زرتشتیان یزد نیاز به مقدمات زیادی دارد، اینکه اصلا دخمه چیست، چه معنیای دارد و استفاده از دخمه از چه زمانی آغاز شده است. اولین چیزی که باید درباره آن بدانیم، اطلاعات کافی درباره واژه (دخمه) است. احتمالا با جستجو در فرهنگستان لغت با معانی مختلفی برای این کلمه آشنا خواهید شد: «گورستان مغان و آن خانهای که بیدر باشد، استودان، گورستان زرتشتیان، سردابهای که جسد مردگان در آن نهند، خانهای زیر زمین برای مردگان و…» حتی امروزه از این اصطلاح برای اشاره کردن به جاهای ترسناک و تاریک نیز استفاده میشود. اگر ادامه مقاله را بخوانید، متوجه خواهید شد که تمام این معانی یکسان است و تصویر یکسانی از دخمه به شما خواهند داد.
واژه دخمه یا دخنه برگرفته از ترکیب (دخ خنه) به معنای دژخانه است که مفهوم سرای پلید را داشت. این واژه در گذر زمان دستخوش تغییرات شده و مفاهیم مختلفی گرفته است. در اوستا نیز به زبان فارسی به آن (دَخمَه) و به زبان پهلوی (دَخمَک) میگفتند که به معنی داغگاه بوده است. ریشه واژه (دَگ) در زبان فارسی باستان به معنی سوزاندن است که کلمه داغ نیز از همین ریشه برگرفته شده است. حالا احتمالا میپرسید چرا سوزاندن؟ برای پاسخ به این سوال باید کمی در تاریخ سیر کنیم.
اگر بخواهم درباره کاربرد دخمه در گذشته صحبت کنم، باید از دوران ایران باستان شروع کنم. بر اساس شواهد به نظر میرسد که در دوران باستان اجساد را در در مکانی دور از دسترس رها میکردند و چیزی با عنوان دخمه وجود نداشته است.
کاربرد لغت دخمه از دوران اقوام آریایی آغاز شده است؛ در آن دوران در رسمی مشابه هندوان، اجساد را در محلی به نام دخمه میسوزاندند که واژه دخمه به معنی داغگاه اینجا مفهوم خود را پیدا میکند.
در دوران زرتشت سوزاندن مردهها منسوخ و روش دیگری برای از بین بردن جسد استفاده شد. در آیین زرتشتی مرگ راهی برای مبارزه با اهریمن است، برای همین هم جسد باید در محلی قرار بگیرد که اهریمن آنجا باشد، علاوهبراین معتقد بودند که دفن جسد در خاک، عنصر مقدس خاک را آلوده خواهد کرد، برای همین هم دخمه با تعریف جدید، محلی برای قرار دادن اجساد شد.
طبق شواهد قرار دادن اجساد در دخمه توسط رضاخان در دوران پهلوی ممنوع شد و خاکسپاری جایگزین این روش شد. جالب است بدانید پس از ممنوعیت نیز، در برخی از شهرها مثل کرمان و یزد تا دهه 1320 و 1340 از این روش استفاده میشد و زمان دقیق پایان آن مشخص نیست.
در قصههایی قدیمی آمده که اینجا زمانی زندان بوده و بعدها جایش را به مدرسه داده است. اما به جلال و جبروتش نگاه کنید! بعید میدانم این زیبای بینهایت، محلی برای زندانی کردن زندانیان بوده باشد. اما حقیقت ماجرا کجاست؟ آیا این مکان واقعا زندان بوده؟ اگر هم بوده، چه میشود که جایش را به مدرسه ضیائیه میدهد؟ مجله گردشگری علیبابا از زندان اسکندر آن زمان تا مدرسه ضیائیه این زمان میگوید.
خشت خام، طلایی که یزدیها از دستش نمیدهند. یزدیها خیلیها را با ساخت بناهای خشت و گلی انگشت به دهان نگهداشتهاند. خشتی که بناهای شهر یزد را نه برای سالها، بلکه برای قرنها سالم نگه داشته است. نمونهاش هم میشود همین زندان اسکندر با عمر 800 ساله که ساخت آن از سال 631 هجری قمری شروع و 74 سال بعد در سال 705 هجری قمری به پایان رسیده است.
این بنای تاریخی با گنبد خشتی 18 تا 20 متری و دیوارهای 8 تا 9 متریاش نشاندهنده تمدنی بینظیر حتی در دل کویر است. زندان اسکندر در این روزها شاید کاربرد قدیمیاش را نداشته باشد –نه زندان است، نه مدرسه- اما میتواند گردشگران داخلی و خارجی را جذب کند. بهای این بنا آنقدر برای ایرانیان ارزش دارد که آن را در 23 اسفند 1346 در کنار دیگر آثار ملی ایران ثبت کنند. جهانیان هم 36 سال بعد به نهایت زیباییاش پی میبرند و آن را در 24 بهمن سال 1384 در محدوده ثبت جهانی و لیست جهانی یونسکو قرار میدهند.
بقعه دوازده امام که در دوره سلجوقی ساخته شد، قدیمیترین بنای شهر یزد و دومین گنبد تاریخدار ایران محسوب میشود. اهمیت بقعه دوازده امام یزد، معماری و ساختمان گنبد آجری آن است که جزو شاهکارهای هنر سلجوقیان به شمار میرود. این اثر تاریخی در 31 تیرماه سال 1313 هجری شمسی با شماره 207 بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. بقعه دوازده امام در مجاورت زندان اسکندر قرار گرفته است و امکان بازدید از بیرون آن وجود دارد.
اگر با جغرافیای ایران کمی آشنا باشید، احتمالا با شنیدن نام خانه لاری ها فکرتان تا شهر لار در استان فارس میرود و انتظار خواندن از این خطه را خواهید داشت. اما همین اول کار بگویم که مقصدمان، یزد است و پشت نام این خانه، قصهای جذاب خوابیده.
خانه لاری ها در سال 1248 شمسی در دورهای بنا شد که هنوز قاجارها بر این کشور حکومت میکردند. این خانه یکی از بزرگترین و لوکسترین خانههای زمان خودش بوده است که 1700 متر مربع مساحت دارد.
حالا ببینیم که چطور این خانه به «خانه لاری ها» معروف شد. روزی از روزها، آقایی به اسم حاج محمدابراهیم تصمیم گرفته که به همراه خانوادهاش از لار به یزد مهاجرت کند. وقتی یک خانواده لاری بین این همه یزدی محلی دارد زندگی میکند، قاعدتا راحتترین راه اشاره به خانواده این است که بگویید همان لاریهایی که تازه آمدند. وقتی بعدها نوادگان حاج محمدابراهیم لاری خانهشان را ساختند و با خانوادهشان در آن ساکن شدند، دیگر همه به آنجا میگفتند خانه لاری ها و این اسم رویش مانده است.
خانه لاری ها 1200 مترمربع زیربنا خود را به 6 خانه و 22 اتاق اختصاص داده بوده و یک مِلک اعیانی تماموکمال در زمان خودش به حساب میآمده است.
قصه خانه لاری های یزد به شکوه و شهرت در زمان قاجار ختم نمیشود و تا زمان رضاشاه پهلوی هم صدای خنده بچهها و رفتوآمد ساکنین در گوشه و کنار این خانه به گوش میرسیده. اما در آخر باز هم این خانه پرماجرا، اتفاقهای تازهای را تجربه کرد و تحت تاثیر اختلاف وارثان، خانه لاری ها به مِلکی خالی از سکنه تبدیل شد.
مطمئنا حاج غلامحسین ملازینل، معمار خانه لاری ها، در زمان ساخت این خانه روزی را نمیدید که بنایی با این معماری تحسینبرانگیز، روزی متروکه شود و به امان خدا رها.
خانه لاری ها بعد از پشتسر گذاشتن دوران شکوه خود، دورانی شبیه به خرابه بودن را هم تجربه کرد. این خانه حتی مدتی میزبان خانقاه نعمتاللهی یزد شد و هزارویک ماجرای دور از انتظار دیگر را هم به چشم دید.
موزه سکه و مردمشناسی حیدرزاده در یکی از قدیمیترین محلههای شهر و در یکی از بناهای تاریخی و جاهای دیدنی یزد، خانه تاریخی عربزاده، قرار دارد. این موزه شخصی با تلاش و پشتکار استاد حسین حیدرزاده، از اساتید برجسته علم سکهشناسی، جمعآوری شده است. گردآوری این کلکسیون ارزشمند از سال 1335 تا سال 1383 به طول انجامید. گنجینه موزه بالغ بر 5000 عدد سکه از دوره هخامنشیان تا عصر حاضر را شامل میشود. علاوه بر سکه، مجموعه ابزار جنگی، انگشتر عقیق و برنجی، مجموعه زنجیر، وسایل طبخ غذا، وسایل روشنایی، مجموعه تسبیح در انواع نقرهکوب، ساده، عقیق، کهربا و اقلام زینتی دیگر نیز در این موزه جای گرفتهاند.
یزد معروف به شهر بادگیرها و دومین شهر تاریخی زنده در جهان است. این شهر با داشتن تاریخی غنی و پربار، فرهنگی کهن و طبیعت کویری منحصربهفرد و خارقالعادهاش، سالانه هزارانهزار گردشگر از سراسر ایران و جهان برای بازدید از جاذبههایش میزبانی میکند. شهر یزد پر از جاذبههای تاریخی و باستانی است که هرکدام بهخودیخود به نحوی پرشکوه و بسیار حیرتانگیزند.
اکنون قصد داریم به معرفی موزهای بسیار تماشایی موسوم و معروف به موزه آب یزد بپردازیم. این موزه از بهترین موزهها با موضوع آب در ایران و جهان است و تاریخ چندهزارساله آب در ایران را به نمایش میگذارد. ازاینرو اگر عاشق موزه گردی و کسب اطلاعاتی مفید از گذشته کشور خود هستید، در این مطلب ما را همراهی کنید تا علاوه بر آشنایی کامل با این موزه بسیار جذاب در شهر یزد، تمامی اطلاعاتی که برای بازدید از آن را لازم دارید، در اختیار داشته باشید تا از گردش خود لذت کافی را ببرید.
موزه آب مهمترین موزهٔ یزد است که مانند گنجینهای باارزش در خانه تاریخی به نام کلاهدوزها میدرخشد. این خانه تاریخی با معماری قدیمی و بسیار زیبایی که دارد، در خیابان قیام یزد، واقع در شمال میدان امیرچخماق، برای خواهان موزه گردی و مسافران و گردشگران شهر یزد خودنمایی میکند.
میدان امیر چخماق یا امیر چقماق از دیدنیترین جاذبه های گردشگری شهر یزد به حساب میرود و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این میدان از بخشهای مختلفی از جمله بازار، تکیه، مسجد و آبانبار تشکیل شده.
همچنین کاروانسرای شعبان در ضلع شمالی میدان و حمام و کاروانسرای بافتیها در غرب تکیه امیر چخماق از دیگر جاذبههای این مجموعه هستند. در مقابل تکیه هم حوض بزرگی با فواره و چند مجسمه مشاهده خواهید کرد که به نقش و اهمیت آب و فرهنگ سقایی اشاره دارد.
این میدان که یزدیها به آن میرچخماق هم میگویند و به نوعی نماد شهر یزد است به عنوان یکی از میدانهای اصلی شهر برای برگزاری برنامهها و گردهماییهای مختلف استفاده میشود. از پرطرفدارترین برنامههای مذهبی این میدان که گردشگران زیادی را به سوی خود میکشاند، مراسم نخلگردانی در ماه محرم است که هر سال در این محل باشکوه تمام برگزار میشود.
درباره تاریخچه مجموعه میدان امیر چخماق یزد باید گفت قدمت ساخت این میدان به دوران حکومت تیموری در قرن نهم هجری قمری برمیگردد. در واقع این میدان به دستور حاکم یزد، امیر حلالالدین چخماق و با همفکری همسرش فاطمه خاتون بنا شد. از علتهای ساخت میدان رونق بیشتر شهر یزد و آبادسازی آن بود.
در مورد ترتیب ساخت بناها باید بدانید که ابتدا مسجد جامع نو در محلی خارج از شهر یزد یعنی ده یا دهوک سفلی بنا شد و بعدتر با گسترش شهر، تبدیل به مرکز یزد شد. بعد از ساخت مسجد، بخشهای دیگری از جمله حمام عمومی، کاروانسرا، تکیه و آبانبارها ساخته شدند و مجموعه میدان امیر چخماق کامل شد.
آتشکده، زرتشتیان نام گونهای از نیایشگاههای زرتشتیان است که در آن، آتش در یک جایگاه ویژه دیده میشود و محل برگزاری مهمترین نیایشهای دینی ازجمله خواندن اوستا و گاتها در برابر آتش میباشد.
آتشکده بهرام یزد هم محل نگهداری آتش مقدّس زرتشتیان و نیایشگاه آنان در این شهر است. بنا بر گفته زرتشتیان ارشد؛ آتش 1500 ساله مقدّس، ابتدا از «آتشکده واریان پارس» یا آتشکده روستای کاریان در شهرستان لارستان، به روستای عقدا یزد منتقل شده که به مدت 700 سال، در آنجا نگهداری میگردیده است. دروقع، نخستین محل نگهداری این آتش، غاری پنهان در کوه اشکفت یزدان بین روستای عقدا و زیارتگاه پارسبانو بوده است. این آتش، بعدها به «ترک آباد اردکان» آورده شده و در آنجا هم به مدت 300 سال روشن بوده؛ تا اینکه در نهایت، ازآنجا به شریفآباد و سپس به یزد انتقال یافته است. با انتقال آتش مقدس زرتشتیان به یزد، این آتش مدتی درون خانه «موبد تیرانداز آذرگشسب» در کوی موبدان نگهداری میشد و سپس به مکان فعلی خود منتقل گردید.
باید دانست که آتش موجود در آتشکده زرتشتیان یزد، یکی از 3 آتش باستانی و مقدس پیروان زرتشت از دوره ساسانیان بوده که همچنان روشن و شعلهور باقی مانده است.
