به گزارش سرویس سیاست پایگاه خبری ساعدنیوز، به نقل از وال استریت ژورنال، تسلط تهران بر تنگه هرمز نشان میدهد کنترل یک آبراه حیاتی میتواند در اقتصاد جهانیِ بههمپیوسته، به دولتها نفوذی عظیم بدهد.
آمریکا و ایران شاید این هفته بر سر یک آتشبس موقت به توافق رسیده باشند، اما جنگ اقتصادی آمده است که بماند.
خفقان تهران بر تنگه هرمز، نمونهای روشن است از اینکه کنترل یک آبراه حیاتی، یک فناوری، یا حتی یک شرکت، میتواند در اقتصاد جهانیِ درهمتنیده، به دولتها اهرم نفوذی بسیار بزرگ بدهد.
بستهشدن این کریدور حیاتی انرژی در جریان جنگ با آمریکا و اسرائیل، قیمت نفت را به بالای 100 دلار در هر بشکه رساند و عملاً عرضه انرژی جهانی را در ازای فشار بر آمریکا برای عقبنشینی، به گروگان گرفت.
گفتوگوهای شکننده آتشبس آمریکا و ایران زیر فشار اختلاف بر سر لبنان، تعهدات اجرانشده و برداشتهای متضاد از مفاد مذاکره قرار دارد.
ترامپ روز سهشنبه به وقت محلی با آتشبس موافقت کرد، مشروط بر اینکه تنگه دوباره باز شود. ترامپ همچنین گفت اهداف نظامی آمریکا محقق شده است.
تهران گفته است که قصد دارد از کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند عوارض دریافت کند و از این طریق، کنترل خود بر این گذرگاه را برای آیندهای طولانی به سلاح تبدیل کند. هنوز روشن نیست که آیا آمریکا، متحدانش در خاورمیانه، یا کشورهایی در اروپا و آسیا که به عبور انرژی از این تنگه وابستهاند، چنین دخالتی را در آبراهی که پیشتر باز بود تحمل خواهند کرد یا نه، یا چگونه ممکن است جلوی آن را بگیرند.
ایران با بهرهبرداری از این گلوگاه اقتصادی در سواحل خود، در مسیر آمریکا و چین گام میگذارد؛ کشورهایی که سالهاست از سلطه خود بر بخشهای کلیدی تجارت جهانی برای پیشبرد اهداف سیاست خارجیشان استفاده کردهاند.
و ایران به هیچوجه تنها نیست. حتی پیش از آنکه تنگه را ببندد، قدرتهای بزرگ ــ از جمله متحدان آمریکا ــ در حال ساختن زرادخانههایی برای بازدارندگی در برابر فشارهای اقتصادی فزاینده بودند.
اتحادیه اروپا که هم از تعرفههای آمریکا و هم از غول صنعتی چین آسیب دیده است، در سال 2023 «ابزار ضد اجبار» را تصویب کرد تا بتواند مجموعهای از اقدامات متقابل اقتصادی، از جمله کنترل صادرات، را آسانتر بهکار گیرد؛ هرچند این ابزار هنوز استفاده نشده است. هلند، بهعنوان یکی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا، فروش ماشینهای پیشرفته لیتوگرافی ساخت شرکت هلندی ASML به چین را محدود کرده و بدین ترتیب، این قدرت آسیایی را از تجهیزاتی که برای ساخت نیمهرساناهای پیشرفته ضروریاند محروم کرده است.
ژاپن میلیاردها دلار خرج میکند تا منابع انرژی و مواد معدنی حیاتی خود را متنوع کند و از صنایعی پشتیبانی کند که برای اقتصاد مدرن، از جمله بخشهای کلیدی زنجیره تأمین نیمهرساناها، حیاتی هستند.
مقامها و تحلیلگران میگویند هدف، «ضرورت راهبردی» است ــ ساخت بازدارندگی از طریق تخریب متقابل اقتصادیِ تضمینشده.
اندرو کاپیسترانو، پژوهشگر مهمان در مؤسسه ژئواکونومیِ مستقر در توکیو، گفت: «برای ایجاد آن بازدارندگی، برای اینکه بگویید “آنچه ما نیاز داریم را قطع نکنید”، باید بتوانید بگویید “من هم میتوانم آنچه شما نیاز دارید را قطع کنم.”»
اقتصاددانان انتظار دارند با گسترش این سلاحهای اقتصادی، آشفتگی و اصطکاک بیشتری در اقتصاد جهانی بهوجود آید و هزینهها بر دوش مصرفکنندگان و کسبوکارها بیفتد.
یک نمونه روشن: وضع عوارض برای کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، قیمت نفت را بالا میبرد. بهطور کلی، تلاش برای محافظت از اقتصادها در برابر فشار، معمولاً مستلزم صرف پول مالیاتدهندگان برای سرپا نگه داشتن صنایعی است که برای منافع ملی حیاتی تلقی میشوند.
پل شِرد، اقتصاددان و نویسندهای که پیشتر در چند مؤسسه مالی آمریکا و ژاپن سمتهای ارشد داشته، گفت: «در دوران اوج جهانیسازی و حمایت از تجارت آزاد، اقتصاددانان معمولاً در صندلی راننده بودند و آدمهای امنیت ملی در صندلی عقب.»
او افزود: «اکنون نقشها برعکس شده است: آدمهای امنیت ملی در صندلی رانندهاند.» شرد گفت نگران است که جایگزینکردن نظم جهانیِ مبتنی بر اعتماد و تجارت باز با نظمی آکنده از حمایتگرایی و سوءظن، خطر درگیری آشکار را افزایش دهد.
بستن تنگه از سوی ایران نشان میدهد گلوگاهها چگونه میتوانند بهواسطه جغرافیا و زرادخانهای از موشکها و پهپادها شکل بگیرند.
اقتصادهای بزرگتر میتوانند از نقاط فشار ناشی از وزن خود در اقتصاد جهانی بهرهبرداری کنند. آمریکا سالهاست از نظام مالی مبتنی بر دلار برای تحریم افراد، شرکتها و دولتها استفاده کرده است. همچنین از برتریاش در فناوری نیمهرساناها بهره برده تا چین را مهار کند و سرعت جاهطلبیهای پکن برای سبقتگرفتن از آمریکا بهعنوان بزرگترین و پیشرفتهترین اقتصاد جهان را کاهش دهد.
چین نیز قدرت اقتصادی خود را از طریق کنترل تقریباً کامل بر عناصر خاکی کمیاب اعمال میکند. پکن از زنجیره تأمین این مواد معدنی ــ که در ساخت همهچیز از جنگندهها تا تلفنهای هوشمند حیاتیاند ــ بهعنوان اهرم فشار بر صنایع آمریکا استفاده کرد تا از ترامپ در زمینه تجارت و تعرفهها امتیاز بگیرد.
در ماههای اخیر، چین در واکنش به اظهارنظر نوامبرِ شینا تاکایچی، نخستوزیر ژاپن، که گفته بود ژاپن ممکن است در هر درگیری بر سر تایوان کشیده شود، دسترسی شرکتهای ژاپنی به عناصر خاکی کمیاب را نیز محدود کرده است.
برای ساخت بازدارندگی، «باید دیگران را به تأمینِ شما وابسته کنید. باید بخشی از این شبکه درهمتنیده اقتصاد جهانی باشید تا سر میز قدرت، جایی برای خود داشته باشید»، امیلی بنسون، رئیس بخش راهبرد در شرکت مشاورهای Minerva Technology Futures و مقام پیشین وزارت بازرگانی آمریکا، گفت. کشورهایی که نتوانند یا نخواهند وارد این میز شوند، «روی منو باقی میمانند.»
