تعریف مضاربه
به موجب ماده ۵۴۶ قانون مدنی: مضاربه عقدی است که به موجب آن احد از متعاملین سرمایه می دهد با این قید که طرف دیگر با آن تجارت کرده و در سود آن شریک باشند. صاحب سرمایه مالک و عامل، مضارب نامیده می شود.
نکته مهم قرارداد مضاربه
نکته مهم آن است که این عقد شرعی با کمی بی دقتی، آلوده به حرام شده و سر از ربا در می آورد. اسلام برای افرادی که به دنبال راه شرعی و حلال برای افزایش موجودیشان هستند راههای متعددی را قرار داده است که یکی از آنها مضاربه است. از نظر اسلام هر داد و ستد و یا معامله و تجارتی باید بر اساس یکی از عقود شرعی صورت پذیرد تا سود حاصل از آن حلال باشد و گرنه آن قرار داد باطل بوده و تصرف در سود حاصله جایز نمی باشد.
موضوع مضاربه
قرارداد مضاربه از دو موضوع تشکیل گردیده است:
سپردن سرمایه به مضارب توسط مالک
تصدی به عملیات تجاری ( فعالیت تجاری ) توسط عامل
ویژگی های عقد مضاربه
برای ایجاد عقد مضاربه رعایت شرایط عمومی در رابطه با صحت عقود ضروری است. این شرایط اختصاص به عقد خاصی ندارد و همه عقود و قراردادها را در برمی گیرد.
قانون مدنی ایران در ماده ۱۹۰ شرایط عمومی صحت عقود را چنین بیان داشته است:
قصد و رضای طرفین اهلیت طرفین موضوع معین که مورد معامله باشد مشروعیت جهت معامله
هرکدام از شرایط مذکور دارای ضمانت اجرای خاص خود هستند. بدین معنی که قانونگذار با این شرایط، یکسان برخورد نکرده است. بنابراین اگر عقدی با قصد طرفین ولی بدون رضایت آنها منعقد شود، آن عقد غیرنافذ است. همچنین اگر نامشروع بودن هدف معامله در عقد تصریح گردد، موجب بطلان عقد می شود.
ارکان قرارداد مضاربه کدامند؟
سرمایه ای که مالک در اختیار مضارب (عامل) قرار می دهد. نکته ای که راجع به سرمایه در عقد مضاربه وجود دارد این است که سرمایه بایستی وجه نقد باشد. یعنی پول رایج کشور در اختیار مضارب قرار داده می شود و اگر غیر این باشد، مضاربه باطل است. برای مثال اگر شخصی مقداری طلا و نقره در اختیار دیگری بگذارد تا پس از فروش آن ها، در سود شریک باشند این پیمان تابع قواعد مضاربه نیست؛ بنابراین سرمایه ای که در اختیار مضارب (عامل) قرار داده می شود، نبایستی کالا باشد؛ لذا اگر طرفین بخواهند با سرمایه ای که یک کالاست، عقد مضاربه منعقد کنند، لازم است در ابتدا آن کالا را بفروشند و با پولی که در اثر فروش آن کالا به دست می آید عقد مضاربه ای منعقد کنند.
کاری که عامل با استفاده از آن سرمایه انجام می دهد. چنانچه در عقد مضاربه شرط شود عامل باید نوع خاصی از تجارت را انجام دهد، او ملزم به انجام دادن همان نوع تجارت است. ولیکن لزومی ندارد در عقد مضاربه نوع خاصی از تجارت ذکر شود و می توان به طور مطلق ذکر کرد که عامل می بایست با سرمایه موضوع قرارداد تجارتی انجام دهد و عرف است که مشخص می کند چه نوع فعالیتی تجارت محسوب می شود. نکته قابل ذکر این که مضارب در برابر فعالیتی که انجام می دهد، صرفا می تواند در سودی که در قرارداد ذکر شده است، شریک شود و او نمی تواند بابت تجارت و عملی که انجام داده است، دستمزد بگیرد.
سودی که در اثر عمل مضارب به دست می آید.طبیعتا سودی که در نتیجه تجارت عامل با سرمایه مالک به دست می آید، از آن طرفین است. میزان سهم هر یک از مالک و مضارب بایستی در عقد مضاربه معین گردد و در این زمینه طرفین آزادی کامل دارند، ولیکن تعیین میزان سهم سود هر یک از طرفین بایستی بصورت مشاعی باشد. مثلا در قرارداد ذکر شود یک سوم سود برای مضارب و دو سوم سود برای مالک سرمایه باشد و اگر میزان سود هریک از طرفین دقیق مشخص شود دیگر قراردادشان تابع عقد مضاربه نخواهد بود. مثلا اگر در قرارداد ذکر شود یک میلیون تومان از سود برای مضارب و سه میلیون تومان برای مالک سرمایه باشد، دیگر چنین عقدی تابع قرارداد مضاربه نخواهد بود.
انواع عقد مضاربه عقد مضاربه را از نظر تنوع به چند بخش تقسیم نمود؛
مضاربه به دین: طلبکاری که از بابت وصول دین خویش مطمئن است، می تواند آن را به عامل مضاربه (که به وی مدیون است) به منظور انشاء عقد مضاربه واگذارد تا تجارت کند.مضاربه فرعی: یعنی عامل در عقد مضاربه، سود حاصل از کار خویش (حصهی خویش) را به شخص ثالث بدهد (ضمن عقد مضاربه جدید) تا ایشان با آن سرمایه تجارت کند با عنایت به شرایط فوق الذکر.مضاربه مطلق: مضاربه ای که در متن عقد نوع خاصی از تجارت را قید نکنند.مضاربه مقید: عقدی است که به موجب آن، در متن قرارداد نوع خاصی از تجارت و حتی طرف بخصوصی را مقرر نمایند.
ماهیت عقد مضاربه همانطور که تأکید شد، مضاربه از جمله عقود محسوب میشود، در واقع ایقاع نیست که با اراده یکی از طرفین قرارداد منعقد گردد. در نتیجه برای تشکیل مضاربه اراده دو شخص ضروری است. لازمه نخست عقد مضاربه مشارکتی است یعنی عامل متعهد به نتیجه نیست بلکه برای رسیدن به هدف مشترک با صاحب سرمایه متحد می شوند. دیگر ویژگی عقد مضاربه که از ماهیت تعهد به وسیله نشأت میگیرد، احتمالی بودن آن است؛ در واقع طرفین متعهد به انجام فعالیت برای رسیدن به سود مشترک هستند ولیکن این به این معنا نیست که هدف (یعنی سود) مقرر شده در عقد مضاربه مطلقا تحقق یابد.
مضاربه بانکی چیست؟
در صورتی که صاحب سرمایه یک بنگاه اقتصادی و مالی از قبیل بانکها یا موسسات مالی باشند و طرف دیگر (عامل) یک فعال اقتصادی یا تجاری باشد، در چنین موردی مضاربه بانکی نامیده میشود و در واقع آن را وام مضاربهای می نامند. در نتیجه چنین تسهیلاتی متعلق به صادرکنندگان و تجاری است که فعالیت داخلی دارند و به وارد کنندگان تعلق نمی گیرد.
سود مضاربه
سود مضاربه عبارت است از منفعتی که در اثر خرید اشیا و فروش آنها به قصد تجارت حاصل می شود. بنابراین تعریف سود مضاربه بایستی حتما ناشی از یک عمل تجارتی باشد و قصد منفعت جویی در عمل داشته باشد.
نحوه تقسیم سود در عقد مضاربه
در خصوص سود حاصل از عقد مضاربه ماده 548 قانون مدنی بیان میدارد: حصه هر یک از مالک و مضارب در منافع باید جزء مشاع از کل، از قبیل ربع یا ثلث و غیره، باشد. در نتیجه سود حاصله ابتدائا بایست مشاع میان طرفین باشد؛ یعنی اگر توافقی خلاف این صورت گیرد، به طور مثال توافقی که در آن تمام سود از آن یک طرف باشد، عقد مضاربه محسوب نمی شود.
زوال مضاربه
بر اساس ماده 551 قانون مدنی: عقد مضاربه به یکی از علل ذیل منفسخ می شود:
در صورت موت یا جنون یا سفه احد طرفین. البته اگر وصیت به مضاربه شده باشد مرگ موجب انفساخ نمی شود.
در صورت مفلس شدن مالک، در حقیقت مفلس شدن همان ورشکستگی در حقوق امروز است. در این حالت، عامل یا همان مضارب، جزو طلبکاران نمیآید و نسبت به سود مال مضاربه، شریک محسوب میشود. یعنی در صورت ورشکستگی مالک، مضارب مراحل طلبکاران برای رسیدن به سود خود را طی نمی کند و چون حق عینی دارد، سود خود را خارج از صف دریافت می کند.
در صورت تلف شدن تمام سرمایه و ربح. (ربح همان سود است.)
در صورت عدم امکان تجارتی که منظور طرفین بوده مثلا تجارت مورد نظر آنها زنبور داری بوده، ممکن است شرایطی پیش بیاید که زنبورداری ممکن نباشد، که در این صورت مضاربه منفسخ می شود.
