به گزارش سرویس جامعه ساعدنیوز به نقل از همشهری، شهرستان تاریخی و گردشگری زارچ یکی از مناطق کهن مرکز ایران با قدمت بیش از سه هزار سال در نزدیکی مرکز استان واقع شده و قنات آن در فهرست میراث جهانی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) به ثبت رسیده است.
منطقه زارچ دارای هفت رشته قنات بوده که قنات زارچ به لحاظ طول در ردیف طولانی ترین قناتهای جهان قرار دارد و تشکیل شده از 2 رشته اصلی شور و شیرین است که با هدف بهره برداری از آب های زیرزمینی برای مشروب کردن اراضی کشاورزی ساخته شده است. این سازه دارای 70 پله است و این ویژگی به اضافه طولانی بودن و قدمت آن، این قنات را به یکی از قناتهای ارزنده دنیا تبدیل کرده است.
استان یزد از نظر تعداد قنات، رتبه چهارم و از نظر میزان آبدهی قنات، رتبه ششم کشور را به خود اختصاص داده است. قنات زارچ در این استان با دارا بودن حدود 2115 حلقه چاه یکی از قدیمیترین و طولانیترین قناتها در جهان محسوب میشود.
به گفته کارشناسان قدمت این قنات به پیش از اسلام و دوره ساسانی می رسد و در چهلمین اجلاس میراث جهانی یونسکو به میزبانی استانبول ترکیه در سال 2016 میلادی به ثبت جهانی یونسکو رسیده است. برای بازدید از این قنات باید به محله کوشک نو در شهر یزد بروید تا بتوانید گوشهای از این سازه جذاب و زیبا را از نزدیک ببینید.
از ویژگیهای قنات زارچ میتوان به مقطع مربعی چاههای آن در مقایسه با همتایان دیگر اشاره کرد که مقطعی بیضوی یا دایرهوار دارند. پیشینه حفر چنین چاههایی به زمان زرتشتیان میرسد.
قنات زارچ، از روستای فهرج در 60 کیلومتری شهر یزد سرچشمه می گیرد و حدود 30 کیلومتر آن نیز از «اکرمیه» تا دروازه قرآن، از زیر شهر یزد می گذرد و پس از خروج از یزد و طی چند کیلومتر دیگر، به بخش زارچ می رسد.
این قنات در استان یزد، شهر یزد، خیابان سید گلسرخ، محله کوشک نو واقع شده است.
مبدا قنات در حوالی روستای فهرج است که پس از طی روستاهایی مانند خویدک، دهنو و اکرمیه وارد شهر یزد میشود و از محلههای مختلف شهر از جمله میدان امیر چقماق عبور میکند. آب قنات پس از گذر از مسجد جامع، از شهر یزد خارج میشود و بهطرف زارچ حرکت میکند.
حیات انسان به آب وابسته است. به همین خاطر از گذشتههای دور، برای مهار آبها و استفاده از منابع آبی، مکانها و بناهایی مانند آبانبار، یخچال، آسیاب آبی، پل و سدهای انحرافی ساخته شده است. اما با توجه به این که منابع آبی در سرزمینهای خشک و کمآبی مثل ایران، ارزش خیلی بیشتری دارند، فناوریهای به کار رفته در سازههای آبی این سرزمین، با خلاقیت و ابتکار بیشتری توام شده است.
یکی از راهکارهای هوشمندانه ایرانیان برای حل مشکل آب، حفر قنات بوده؛ یک فناوری باستانی که به عنوان میراث فرهنگی ملموس ایرانی، در فهرست یونسکو به ثبت رسیده است. در این روش از کانال یا راهآب برای استخراج آب از عمق زمین و انتقال آن به سطح استفاده میشد.
در قناتها، آب به کمک جریان گرانش، از جایی که جریان آب از آن آغاز میشود (مادرچاه) به درون کانالی با شیب ملایم جریان پیدا میکند و در نهایت به یک خروجی در سطح زمین (مظهر) ختم میشود. با توجه به فناوریها و تجهیزاتی که در اختیار مهندسان قنات بوده، باید طراحی و اجرای این طرحها را یکی از بزرگترین و خلاقانهترین مشارکتهای ایرانیان در علم آبرسانی توصیف کرد.
ساکنان مناطقی چون یزد، کرمان، کاشان و... از دیرباز با مشکل کمبود آب مواجه بودهاند. در این مناطق، قنات فراتر از روش استفاده از آبهای زیرزمینی است و بهعنوان هویت ملی و بیانگر سیستمی منحصربهفرد و یکپارچه در مدیریت پایدار زمین، آب و تنوع زیستی در کشاورزی به حساب میآید. آنچه اکنون «تمدن کاریزی» نامیده میشود، در اصل ویژگیهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دانش نحوه زندگی در بیابانها است.
شناساندن قنات و همچنین اندیشهها، هنرها و مهارتهایی که از آن به دست آمده است، قطعا میتواند در حفظ این شاهکار جهانی و انتقال آن به نسلهای آینده موثر باشد؛ چراکه حفظ قنات بهمعنای حفظ آب و منابع آبی است و آب، آبادانی میآورد و ارمغان آبادانی، رونق اقتصادی، صنعتی و گردشگری خواهد بود.
قصبه گناباد، بلده فردوس، گوهر ریز جوپار، قناتهای دوقلوی اکبرآباد و قاسم آباد بم، قنات مزدآباد اصفهان ، قنات مون در اردستان، قنات وزوان، قنات ابراهیم آباد اراک، قنات حسن آباد مشیر و قنات زارچ از جمله قنات هایی است که هرکدام دارای ویژگیهای خاص و منحصربهفرد هستند .
اولین قناتها، حداقل پنج هزار سال پیش ایجاد شده و به دلیل خشکی بیشتر مناطق شرقی و جنوب شرقی ایران، در این مناطق گسترش پیدا کرده است.
قنات قدیمی زواره با قدمت پنج هزار سال، قنات گناباد (عمیقترین قنات ایران با عمقی نزدیک 350 متر) با قدمت 2500 سال، مجرای 40 کیلومتری تاسیسات تصفیه آب چغازنبیل با قدمت بیش از 3200 سال و شبکه توزیع آب روستای میلان در استان آذربایجان شرقی با قدمت هزار سال، از جمله قدیمیترین و اعجابانگیزترین قناتهای ایران به شمار میروند.
پایاب: پایاب، جو یا پاکنه، دالانی شیبدار است که در دل زمین حفر شده و به این شکل امکان استفاده مردم از آب جاری قنات فراهم میشود. این دالان برای جلوگیری از ریزش احتمالی گالری قنات، همواره عمود بر مسیر قنات ساخته میشد. در گذشته عموم پایابها دارای حوض بوده و محلی برای شستشو، استحمام و تامین آب بودند. البته کاربرد پایاب صرفا تامین آب برای شستشو و گاهی برای نوشیدن نبود؛ بلکه علاوه بر آن کارکردهای دیگری داشت که در ساختارهای اجتماعی شهر تنیده شده بودند و از آن جمله میتوان به نمایش مرزبندی طبقات اجتماعی، ثروت و اقتدار، ایجاد پناهگاه یا سنگر موقت در هنگام ناامنی، تامین محلی برای دورهمی و تعاملات اجتمایی و تبادل اطلاعات و همین طور مکانی خنک برای گریز از روزهای گرم تابستان اشاره کرد.
قناتها حین عبور از زیر شهرها یا روستاهای بیابانی ممکن بود، مسیر پرپیچوخمی پیدا کنند و دائم به چپ و راست منحرف شوند. به این ترتیب خانههای بیشتری، بخت داشتن پایاب و دسترسی به آب قنات را پیدا میکردند. 38 پایاب روی قنات زارچ در شهر یزد کنده شده است و اولین آنها، پایاب گلکار واقع در بلوار شهید عاصی زاده است که حدود 100 سال پیش توسط حاج محمدعلی گلکار مرمت شد و نام وی روی پایاب به یادگار باقی ماند.
دومین پایاب، پایاب گودرز یا گودال شهریاری در مجاور بیمارستان گودرز است که 150 سال پیش توسط ارباب مهربان مرمت شد. آخرین پایاب نیز پایاب کوشک نو در محله کوشک نو است که آب ورودی به آسیاب وزیر از این پایاب میگذرد.
آسیاب: در یزد تقریبا تمام آسیابها با آب قنات کار میکنند و بدون بهرهگیری از آنها در جایی که بهرهگیری از انرژی محرکه دیگری چون باد یا رودخانه امکانپذیر نبود، مردم باید با آسیابهای دستی گندم را به آرد تبدیل میکردند. کار آسیاب بر اساس انرژی حاصل از آبی است که از قنات به درون چاهی به نام تنوره هدایت، در آنجا انباشته و سپس از انتهای تنوره از مجرای باریکی خارج میشود و با فشار زیاد پرههای آسیاب را میچرخاند. چرخش پرهها منجر به چرخش سنگ روی آسیاب شده و در نهایت دانههای غله مابین دو سنگ تبدیل به آرد میشوند.
آسیاب وزیر: به نقل از تاریخ شفاهی موجود، آسیاب وزیر در دوره آل مظفر به دستور حاکم وقت در داخل حصارهای شهر روی قنات زارچ ساخته شد. این آسیاب تا 65 سال پیش همچنان سرپا بود و آرد مورد نیاز مردم را تامین میکرد.
مدیریت، حفظ، نگهداری، تقسیم و توزیع آب قنات زارچ به عهده شورای قنات زارچ است که پنج نفر عضو دارد و از سوی کلیه مالکان و شاربین قنات انتخاب میشود. شورای قنات یک نفر را بهعنوان نماینده تامالاختیار بهمدت یک سال معرفی میکند تا از کلیه مالکان و شاربین قنات خود کمک بگیرد و همچنین رابط بین کشاورزان و ادارات مربوطه باشد. نماینده مذکور جهت حفاظت و نگهداری و حفر پیشکار، مقنی و کارگر قنات را به کار میگیرد تا به نحو احسن هرگونه عملیات مورد نیاز را بهخوبی انجام دهد و دستمزد کارگران را پرداخت کند.
از سوی شورای قنات دو نفر بهعنوان میراب جهت توزیع و تقسیم آب قنات، یکی در محل سرچشمه و دیگری در محل توده زارچ بهمدت یک سال انتخاب میشوند. میراب با مراجعه به دفاتر آب برنامه و حقابه میزان مالکیت هر فرد و بر حسب نوبت، آب را به کشاورزان تحویل میدهد. سرچشمه زارچ 6 شبانهروز آب و محل توده زارچ 9 شبانه روز آب دارد. همچنین دستمزد میراب که به نام «سد» معروف است، از روی سهم آب کشاورزی در هر 15 روز یک بار به میزان یک جرعه آب (بهمدت 11 دقیقه) تحویل میشود.
تا نیم قرن پیش آبدهی قنات زارچ بیش از 150 لیتر در ثانیه بود؛ اما بهدلیل حفر بیرویه چاههای عمیق و نیمهعمیق در حریم آبی قنات، آبدهی آن بهشدت کاهش یافته است. توسعه شهر یزد طی چند قرن گذشته، ساختمانسازی در حریم قنات، ریزشی بودن سقف و دیواره مجرای قنات و میله چاهها، نشست فاضلابها به درون قنات و قراردادن لولههای فاضلاب در برخی مناطق در دالان قنات، مشکلات بسیاری را برای این قنات کهن به وجود آورده است.
حتی در حال حاضر 30 کیلومتر از قنات زارچ از زیر شهر یزد عبور میکند و در دو نقطه بافت قدیم که فاقد فاضلاب هستند، برخی از منازل مسکونی فاضلاب خود را به داخل قنات هدایت کردهاند. با تمهیداتی این معضل به حداقل رسیده است؛ اما همچنان ادامه دارد. هدایت فاضلابها به قنات حتی سبب ایجاد گاز دیاکسید کربن در قنات شده که این امر لایروبی را برای مقنیان مشکل و خطرآفرین کرده است.
کارشناسان بر این باور هستند که قنات زارچ با وجود خشکسالیها و تغییرات اقلیمی مقاومت کرده و هنوز خشک نشده است و با حفر پیشکار و لایروبی ورودی این قنات در خویدک و فهرج میتوان آبدهی کنونی آن را افزایش داد.
از بدو ورود به آسیاب وزیر تا انتها 400 متر پیادهروی دارد و 120 پله با شیب ملایم 12 سانتیمتری را تا محل قنات طی میکند. نورپردازی پایاب وزیر با لامپ 12 ولت انجام شده است.
هر منطقه و شهری رسمورسومهای خاص خودش را دارد که شاید حالا دیگر در میان مردم رایج نباشد اما نقل سینهبهسینه این رسوم و مراسمها برای گردشگران جالب خواهد بود. یکی از این مراسمهای عجیب، ازدواج قنات در یزد بود!
طبق صحبتهای علیاصغر سمسار یزدی، مشاور ارشد مرکز بینالمللی قنات و سازههای تاریخی آبی، در زمان گذشته وقتی آبدهی قنات کم میشد یا با مشکل خشکسالی مواجه میشدند، این مشکل را با ازدواج آن قنات برطرف میکردند.
طی این مراسم، یکی از زنان بیوه روستا را در مراسمی شبیه به مراسم ازدواج به عمق قنات در میآوردند؛ این زن تا پایان عمر همسر قنات محسوب میشد.
تمام هزینههای همسر قنات توسط قنات، به وسیله صاحبان قنات پرداخت میشد و این مورد نیز بخشی از هزینههای قنات مثل لایروبی، مرمت و… محسوب میشد. طبق پژوهشهای انجامشده، آخرین همسر قنات نزدیک به 40 سال گذشته از دنیا رفته و سالها است که دیگر چنین مراسمی در یزد برگزار نشده است.
اگر به آبوهوای گرم حساس هستید باید بدانید که یزد یکی از گرمترین شهرهای کشور به شمار میرود، برای همین هم بهترین زمان از نظر آبوهوایی برای سفر به این منطقه و بازدید از قنات زارچ یزد، از اوایل اسفند تا اواسط اردیبهشت است. در این بازه آبوهوای معتدل شهر موقعیت مناسبی برای گردش و بازدید از جاهای دیدنی یزد فراهم میکند.
