ساعدنیوز
ساعدنیوز

تأملاتی درباره هنر و کار هنری محمدرضا شجریان

  چهارشنبه، 30 مهر 1399   کد خبر 108842
تأملاتی درباره هنر و کار هنری محمدرضا شجریان
دکتر جلال پیکانی در یادداشتی با تمرکز بر روی فلسفه اخلاق و زیبایی شناسی، کار هنری استاد محمدرضا شجریان، خسرو آواز ایران را مورد تأمل قرار داده است. دکتر جلال پیکانی دانشیار دانشگاه پیام نور و از مؤلفان و مترجمان برجسته در حوزه فلسفه اخلاق و زیبایی شناسی هستند. کتاب های متعددی از ایشان در این حوزه ها منتشر شده است.

فوکو زمانی گفته است «در معرض دید بودن دام است». این سخن پر مغز فوکو را در ادامه پیوند خواهم داد با این پرسش که «هنر چیست و هنرمند کیست؟». بخشی مهم از دلمشغولی فیلسوفان هنر معطوف به پرسش از چیستی هنر بوده است. اما به ندرت از اوصاف هنرمند بحث کرده اند، تو گویی هنرمند اغلب از مرکز توجه فیلسوفان هنر بیرون مانده است. در اینجا تعریف دیکی Dickie از هنر مبنای بحث قرار خواهد گرفت، تعریفی که هنرمند را نیز در کانون توجه قرار می دهد. و ی اثر هنری را نوعی مصنوع می داند که فرد یا افرادی به نمایندگی از عالم هنر بر اساس آن جنبه ها آن اثر را شایسته ارجگذاری می دانند. در این تعریف چندین مولفه حضور دارد. «نخست، هنرمند کسی است که دست به خلق اثر هنری می زند؛ دوم، اثر هنری شیء ای مصنوع است که برای نمایش در برابر عموم اهل هنر خلق شده است؛ سوم، اهل هنر گروهی از افرادند که از قابلیت نسبی درک اثر هنری برخوردارند؛ چهارم، عالَم هنر مجموعه ای جامع و فراگیر از تمام نظام های عالَم هنر است؛ و سرانجام، نظام عالم هنر چارچوبی است که هنرمند اثر خود را در قالب آن به عموم اهل هنر عرضه می کند. عالم هنر محیطی است اجتماعی و تاریخی و برخاسته از همة شیوه ها و هنجارهای متغیر هنر، میراث آثار هنری، نیت هنرمندان، نوشته منتقدان و جز آن.» (به نقل از دانشنامه زیبایی شناسی، بریس گات و دومینیک لوییس، فرهنگستان هنر، ص 129) یکی از آداب و هنجارهایی که در هنرمندان اغلب ارزشمند شمرده می شود، شرافت است. هراکلیتوسِ نسبی گرا، که در نسبی گرایی کمتر کسی به پای او می رسد می گفت که فقط شرافت است که نسبی نیست و امری است مطلق. در نتیجه هنرِ تراویده از هنرمند شرافتمند به ذائقه هنری مردمان بیشتر می نشیند و دوام و بقا یبیشتری دارد. به خصوص که چنین هنرمند شریفی از توان و استعداد و درک هنری بسیار بالایی برخوردار باشد که با ممارستی کم نظیر و هوشی بالا آمیخته شده باشد.

تصویر

البته این بحث را نباید با مفهوم هنر متعهد، که توسط رویکردهای مارکسیستی با آب و تاب پرورانده شده است، خلط کرد. در اینجا مطلقاً مفهومی چنین نخ نما مدنظر نگارنده نیست. در آنجا تعهد با اهداف ایدئولوژیکی آمیخته است که بر خلاف آنچه که در بادی نظر می نماید، از اخلاق و شرافت در معنای حقیقی آن بسیار دور است. حال برگردیم به سخن پرمغز فوکو، یعنی این سخن که «در معرض دید بودن دام است». هنرمندان برجسته در معرض دید هستند و این برایشان دام است. سخن فوکو را با انحاء مختلف می توان تفسیر کرد، اما شاید یکی از شیوه های تفسیر آن این باشد که زیستن هنرمند می تواند به واسطه شهرت تباه شود. به تعبیری دیگر، از اقتضائات شهرت این است که چه بسا شرافت شخص را از او بگیرد و او را به انسانی مطیع، بزدل، نان به نرخ روز خور، منفعت طلب مصلحت گرا و ...، مبدل سازد. اما هنرمندی که چنین نباشد تا حد زیادی- یا دست کم، از یک بعُد – از دام رهیده است. هنرِ هنرمندی که بتواند چنان شرافتمندی بالایی داشته باشد که خودفرمانروایی خود را حفظ بکند و بر طبق اصول مورد باور شخص خود حرکت بکند، بر ذائقة هنری مردم بیشتر می نشیند. حال بیایید نکات نسبتاً نامرتبط پیش گفته را در کنار یکدیگر قرار بدهیم. هنرمندی که همه جنبة های متکثر ناظر بر تکنیک، تشخص، فرهنگ، شرافت، درک هنری بالا، توجه به جنبه های تاریخی و اجتماعی و نظیر اینها را در خود جمع گرداند، یگانة دوران خواهد شد.

تصویر

آنچه از استاد محمدرضا شجریان بر ما نمایان است، چنین تصویری را از او ترسیم می کند، هنرمندی که به نحوی به معیار standard هنر و هنرمند مطلوب (و شاید برای برخی ها، آرمانی) تبدیل شده است. اما این نکات را نباید حمل بر مطلق انگاری کرد و نگاه انتقادی را زائد دانست. متخصصان هنریِ بسیاری انتقادهایی را ناظر بر منش و روش و تکنیک استاد محمدرضا شجریان مطرح کرده اند. اما با این فرض که کمال مطلق در عمل تحقق یافتنی نیست و هرچه است بهره ای از نقص در خود دارد، محمدرضا شجریان طبق آن تعریفی از هنر که برگزیدیم و همچنین با عطف نظر به سخن فوکو و هراکلیتوس، یکی از برجسته ترین مصادیق قابل تحقق هنرمند است. از جنبة انتقادی، این برجستگی چنان است که چه بسا به اصطلاح به «بی سری» آواز سنتی ایرانی در دوران پس از شجریان بدل شود، چون غالب کسانی که از پیِ او آمده اند الگوی آرمانی در پیش چشمشان محمد رضا شجریان بود؛ و اغلب – و نه مطلقاً- هم و غمشان این بوده است که شبیه او بشوند و نه اینکه روش و منشی بدیل عرضه بکنند. شرافتمندی او نیز در میل به شبیه او شدن نقش مهمی دارد.
نهایت اینکه، مهمترین پرسشی که در نقد ایده مطرح در این نوشته می توان مطرحساخت این است که «شرافت دقیقاَ چیست؟» در پاسخ می توان چنین استدلال کرد که فارغ از بحث های پر مناقشه فیلسوفان اخلاق دربارة چیستی ارزش های اخلاقی - و مهمتر از آن، چیستی ارزش- شهود اخلاقی عموم افراد منش هایی را که در بالا شمردیم، در کنار، هم تشکیل دهنده شرافت تلقی می کنند.

پایگاه خبری ساعدنیوز را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید.

دیدگاه ها
  دیدگاه ها
پربحث های هفته   
چیدمان مفصل و پر زرق و برق سفره هفت سین شاه و فرح در کاخ مجلل شان+عکس/بریز و بپاش زمانی که مردم پولی برای خرید عید نداشتند... (1119 نظر) سفره غذای ساده و بدون تجملات محمود احمدی نژاد در خانه اش +عکس/فرش ماشینی معمولی و ... (1023 نظر) افطار کردن ساده رهبر معظم انقلاب با خرما و چای در کنار مردم و تعارف کردن خرما به روزه داران توسط ایشان+ویدئو (688 نظر) سجاده رهبر ساده زیست انقلاب در بیت رهبری/ زیبایی و معنویت در اوج سادگی + عکس (431 نظر) شرط علی دایی برای بخشش آقای کمدین: دفعه آخرت باشد که ادای من را درآوردی! (394 نظر) دکوراسیون منزل ساده و میز هفت سین همسر باسلیقه محمود احمدی نژاد در تهران (356 نظر) رونمایی از سبک زندگی لوکس و مرفه گونه حسن روحانی در زمان ریاست جمهوری‌اش+ویدئو/ از عادت به خوردن آب پرتقال طبیعی تا استفاده از مارک خاص تشک (262 نظر) تصویری از آخرین افطاری سردار قاسم سلیمانی در منزل محسن رضایی (217 نظر) خلاقیت منحصر بفرد پزشک خوش ذوق در همراهی کردن بیماران تا اتاق عمل حماسه ساز شد+فیلم/ سلطان روحیه دهی در سطح خاورمیانه! (196 نظر) مدل مانتو خوش رنگ لیلا اوتادی برای عید 1403/خانوما ایده بگیرین + عکس (174 نظر) چیدمان میز کنسول شیک و خاص خونه فوق العاده زیبای علیرضا بیرانوند با لوازم آنتیک/ ماشالا به سلیقه اکرم بانو (151 نظر) دورهمی صمیمانه باربد بابایی با دختران جوانش سر میز ناهار ایتالیایی/ ماشالا یکی خوشگل تر از دیگری+عکس (145 نظر) کیک تولد خاص با شکلات 3 بعدی اکرم بانو همسر علیرضا بیرانوند/ مبارکا باشه + عکس (141 نظر) اولین روز ازدواج حامد سلطانی مجری برنامه سال تحویل با سلطان قلبش همسر دومش/ ماشالا چه عروس ماهی😍 (140 نظر) اتاق خواب اروپایی و امروزی پناه و نبات استخری در بلژیک/ چقدر سلیقه مامانشون شیک و خاصه+ویدیو (122 نظر)
دیگران می‌خوانند   
(ویدئو) زن شیرازی که به تمام لهجه‌های ایران صحبت می‌کند! رونمایی از سفره هفت سین بسیار شیک و مختصر و زیبای خانه سید حسین حسینی، دروازه بان استقلال و تیم ملی/ چه آهنگ دلنشین و نوستالژی + فیلم افطار متفاوت رونالدو و تبریک ویژه به مسلمانان به مناسبت ماه رمضان +ویدئو تعجب مجری تلویزیون از تسلط مرتضی امینی‌تبار به زبان انگلیسی روی آنتن زنده! +ویدئو (فیلم) رونمایی از خواننده های مورد علاقه علی آقا پروین و حسن روشن در تلویزیون! 😳/ خودتون ببینید تا باورتون بشه! / شوکه شدن محمدحسین میثاقی و حامد سلطانی! شباهت عجیب لوگوی دانشگاه تهران با نماد دوره ساسانیان+عکس قیمت زمین خریداری شده برای ایران در مریخ چند دلار است+ فیلم مقبره مبله یک شاهزاده چینی خبرساز شد/ ضیافتی برای بعد از مرگ! سکانس خنده دار برنامه عصر جدید: وقتیکه شرکت کننده هر چی میگه احسان علیخانی بد برداشت می‌کنه و میگه بخاطر ذهن مریضمه😂 شئ نقره ای مرموزی روی زمین که هیچ کس آن را گردن نمی گیرد! / کار فرازمینی هاست؟!! سکانسی خنده دار دورهمی: وقتی سحردولتشاهی با جدیت خاصی میگه عاشق شدم توضیح هم نمیدم/فقط حرف آخر مدیری😂 (تصاویر) عکس‌های شخصی بازیگر نقش «آی جونگ» در سریال دونگ‌یی (عکس) سفره هفت سین یحیی گل محمدی و همسرش و دخترشان در لب ساحل / پیراهن قرمز یحیی کلی معنی داره ... حیاط باصفا و دلباز خانه زیبای بیرانوند و اکرم بانو / خونه نگو باغ بگو!+عکس (تصویر) سخت کار کردن همیشه جواب نمیده، گاهی کافیه که باهوش باشی! (ویدئو) نکات کلیدی برای آمادگی مصاحبهٔ دکتری مقایسه سفره افطار ساده رهبر معظم انقلاب با سفره پر زرق و برق پادشاهان عرب+عکس (فیلم) یادآوری جالب رهبر معظم انقلاب به حسن روحانی که خنده حضار را در پی داشت دانشجویان برای دریافت وام فقط تا 15 اردیبهشت سال جدید فرصت دارند فراخوان جذب هیئت علمی دانشگاه علم و هنر یزد به صورت پیمانی در سال 1403 دلتنگی دختر حاج قاسم برای پدرش سر سفره افطار +عکس (فیلم) لطیفه گویی جالب رهبر انقلاب با لهجه مشهدی در حسینیه امام خمینی / با خنده خود به درد ما خاتمه ای ... وقتی حمید استیلی مانع خواب رهبر انقلاب شد !!! شهادت یک سرباز در مرز سیستان و بلوچستان درخواست یاریِ افغان‌ها از ایرانی‌ها برای یافتن بودای کوچک 1200 ساله/ طالبان این اثر تاریخی گرانبها را فروخته است؟ عروسی جنگی در خوزستان 13 نفر را بیمارستانی کرد قلعه آدم خوارها در اردبیل را ببینید +عکس این هشدار جدی است؛ از سفر به این استان‌ها حذر کنید! حداقل حقوق کارگران چقدر شد؟ / تعیین تکلیف پایه حقوق 1403 (ویدئو) جشن فارغ‌التحصیلی اسب و گربه/ جشن‌های دانشجویی داره به جاهای بغرنجی کشیده میشه🙄 حواشی داغ امروز سه شنبه 29 اسفند 1402/ رونمایی از موبایل و سیم کارت 7 میلیاردی سلطان علی پروین روی آنتن زنده تلویزیون تهیه و انتشار فیلم از دانش‌آموزان ممنوع است / معلم های بلاگر به هوش، خانواده ها به گوش! شورای نگهبان صحت انتخابات مجلس در کل کشور را تایید کرد خلاقیت تحسین برانگیز شهرداری در نقاشی دیوار و استفاده از درخت بعنوان موی چهره‌های بانمک و دوست داشتنی+عکس/ بهتر از این نمیشد👌 رونمایی از آتلیه عکاسی لاکچری با معماری سفید رنگ رضا عطاران، احمد سریال خانه به دوش + عکس/ چه اسمی هم انتخاب کرده "نکیسا" عید دیدنی در منزل ساده و بدون تجملات محمود احمدی نژاد+عکس/ خانه‌ای بدون مبلمان و دکوراسیون آنچنانی پس گردنی خوردن نیما شعبان نژاد از سعید آقاخانی بعد از نمک ریزی/ روزه شو باطل کرد! +فیلم خط و نشون کشیدن شاهرخ استخری بازیگر خانواده دوست وسط پاساژ/ فقط نگاه های جواد عزتی! + عکس دورهمی صمیمی مصطفی زمانی و شهاب حسینی با ابوالفضل پورعرب دور سفره هفت سین/ جمع شهرزادی ها جمع هست+عکس مدل مانتو مزونی و مخمل سوزن دوزی شهرزاد کمال زاده مخصوص خانم های شیک پوش در عید امسال/ مثل همیشه با اصالت+ عکس
تیتر امروز   
مقبره مبله یک شاهزاده چینی خبرساز شد/ ضیافتی برای بعد از مرگ! شئ نقره ای مرموزی روی زمین که هیچ کس آن را گردن نمی گیرد! / کار فرازمینی هاست؟!! فراخوان جذب هیئت علمی دانشگاه علم و هنر یزد به صورت پیمانی در سال 1403 دانشجویان برای دریافت وام فقط تا 15 اردیبهشت سال جدید فرصت دارند درخواست یاریِ افغان‌ها از ایرانی‌ها برای یافتن بودای کوچک 1200 ساله/ طالبان این اثر تاریخی گرانبها را فروخته است؟ شهادت یک سرباز در مرز سیستان و بلوچستان عروسی جنگی در خوزستان 13 نفر را بیمارستانی کرد این هشدار جدی است؛ از سفر به این استان‌ها حذر کنید! حداقل حقوق کارگران چقدر شد؟ / تعیین تکلیف پایه حقوق 1403 حواشی داغ امروز سه شنبه 29 اسفند 1402/ رونمایی از موبایل و سیم کارت 7 میلیاردی سلطان علی پروین روی آنتن زنده تلویزیون تهیه و انتشار فیلم از دانش‌آموزان ممنوع است / معلم های بلاگر به هوش، خانواده ها به گوش! شورای نگهبان صحت انتخابات مجلس در کل کشور را تایید کرد روانشناسی رابطه: راه های برگرداندن عشق از دست رفته / با این راهکار پس از جدایی به رابطه خود برگردید 29 راهکار عالی برای اینکه بیشتر از 100 سال عمر کنیم / چگونه می توان 100 سال و بیشتر عمر کرد؟ روانشناسی شخصیت: اگر این 9 رفتار را دارید شما ذاتا دوست داشتنی هستید / ببین از دید بقیه چجور آدمی هستی
منتخب روز   
(ویدئو) سورپرایز تولد یک پسر تُرک توسط مادرش در محل کار با کیک/ تو این شرایط هم دست از کار نمیکشه😍 سید محمد خاتمی پرسپولیسی است یا استقلالی؟ (فیلم) به وجد آمدن رهبر معظم انقلاب از اجرای هنری نوجوانان ایرانی در حسینیه بیت رهبری / عشق یعنی لافتی الا علی، عشق یعنی رهبرم سید علی ... (فیلم) ویدئویی دیده نشده از نظر صریح رهبر معظم انقلاب درباره حمله به بدحجاب‌ها کوبیدن صورت دختر جوان روی کیک تولد جان او را گرفت/ ویدئو را تا انتها تماشا کنید خطر از بیخ گوش مسافران گذشت/ هر دو خلبان با هم به خواب رفتند (ویدئو)وحشتناک‌ترین حادثه جاده‌ای/ همه داخل خودرو، بلا از آسمان نازل شد! لحظات دلهره آور در حیات وحش/ کمین مار چند 10 متری برای شکار میمون + فیلم (ویدئو) شکستن دکور برنامه تلویزیونی و سقوط مجری صداوسیما در برنامه زنده حرکت زشت و دور از انسانیت یک تازه به دوران رسیده نو کیسه در جایگاه سوخت+ فیلم/ با اینا باید چیکار کرد؟ (فیلم) رونمایی از یک وسیله آتیش بازی خطرناک / اینا دست چهارشنبه سوری ما رو از پشت بستن! (عکس) تصاویر دیده نشده از پسران رهبر انقلاب در مراسم ختم دایی‌شان با رعایت دقیق پروتکل های بهداشتی کرونا / از دست ندادن با میهمانان تا گذاشتن ماسک دوتایی