به گزارش سرویس علم و فناوری پایگاه خبری ساعدنیوز، غیاث الدین جمشید کاشانی (زادهٔ حدود 758 خورشیدی برابر با 1380 میلادی – مرگ 1 تیر 808 برابر با 22 ژوئن 1429) ریاضی دان برجسته، اخترشناس و شمارشگر زبردست ایرانی بود. نام کامل او عبارت است از جمشید بن مسعود بن محمود طبیب کاشانی ملقب به غیاث الدین که در غرب به الکاشی (al-kashi) مشهور است. او در عمر کوتاه خود آلات رصدی دقیقی اختراع کرد و از حدود 808 (1406) تا پایان عمرکوتاهش 832 (1429) فعالیت علمی داشت و در دوران فعالیت علمی اش کتاب های گوناگونی در زمینهٔ ریاضیات و نجوم نگاشت. غیاث الدین جمشید کاشانی هر چند فیزیکدان بود، ولی علاقهٔ اصلی اش متوجه ریاضیات و اخترشناسی بود؛ پس از دورهٔ طولانی بی نوایی و سرگردانی، سرانجام در سایهٔ حمایت میرزا الغ بیگ، که خود دانشمند بزرگی بود، موقعیت شغلی مطمئنی در سمرقند به دست آورد. غیاث الدین جمشید کاشانی، زبردست ترین حساب دان و آخرین ریاضی دان برجستهٔ دورهٔ اسلامی و از بزرگ ترین مفاخر تاریخ ایران به شمار می آید. وی به تکمیل و تصحیح روش های قدیمی انجام چهار عمل اصلی حساب پرداخت و روش های جدید و ساده تری برای آن ها اختراع کرد. در واقع، کاشانی را باید مخترع روش های کنونی انجام چهار عمل اصلی حساب (به ویژه ضرب و تقسیم) دانست. کتاب ارزشمند وی با نام مفتاح الحساب کتابی درسی، دربارهٔ ریاضیات مقدماتی است و آن را از حیث فراوانی و تنوع مواد و مطالب و روانی بیان سرآمد همهٔ آثار ریاضی سده های میانه می دانند.
ابداع و ترویج کسرهای اعشاری به قیاس با کسرهای شصتگانی که در ستاره شناسی متداول بود. محاسبهٔ عدد پی تا شانزده رقم اعشار، به نحوی که تا صدوپنجاه سال بعد کسی نتوانست آن را گسترش دهد: 2π=6٫2831853071795865 محاسبهٔ سینوس (جِیب) زاویهٔ یک درجه با روش ابتکاری حل یک معادله درجه سوم (sin1=0٫0174524064372835103712)، که هفده رقم اعشاری عدد به دست آمده با مقداری که امروزه محاسبه می شود، همخوانی دارد. در واقع کاشانی مقدار سینوس یک درجه را تا ده رقم صحیح شصتگانی حساب کرد. اختراع ابزار اخترشناسی دقیق از جمله وسیله ای به نام «طَبَق المناطق» برای محاسبهٔ طول ستارگان که کتاب نزهه الحدایق در شرح آن است.
اختراع کسرهای دهگانی (اعشاری). گرچه کاشانی نخستین به کار برنده این کسرها نیست، اما بی تردید رواج این کسرها را به او مدیونیم.
دسته بندی معادلات درجه اول تا چهارم و حل عددی معادلات درجه چهارم و بالاتر
محاسبه عدد پی. کاشانی در الرساله المُحیطیه (ص 28)، عدد پی را با دقتی که تا 150 سال پس از وی بی نظیر ماند محاسبه کرده است.
تکمیل و تصحیح روش های قدیمی انجام چهار عمل اصلی و اختراع روش های جدیدی برای آن ها. در واقع، کاشانی را باید مخترع روش های کنونی انجام چهار عمل اصلی حساب (به ویژه ضرب و تقسیم) دانست.
اختراع روش کنونی پیدا کردن ریشهٔ n اُم عدد دلخواه. روش کاشانی در اصل همان روشی است که صدها سال بعد توسط پائولو روفینی (ریاضی دان ایتالیایی، 1765–1822میلادی) و ویلیام جُرج هارنر (ریاضی دان انگلیسی، 1786–1837میلادی)، باردیگر اختراع شد.
اختراع روش کنونی پیدا کردن جذر (ریشهٔ دوم) که در اصل ساده شدهٔ روش پیدا کردن ریشهٔ n اُم است.
ساخت یک ابزار رصدی. کاشانی ابزار رصدی جالبی اختراع کرد و آن را طَبَقُ المَناطِق نامید. رساله ای نیز به نام نزْهَهُالحدایق دربارهٔ چگونگی کار با آن نوشت.
تصحیح زیج ایلخانی. کاشانی زیج خاقانی را نیز در تصحیح اشکالات زیج ایلخانی نوشت.
نگارش مهم ترین کتاب دربارهٔ حساب. کتاب مفتاح الحساب کاشانی مهم ترین و مفصل ترین اثر دربارهٔ ریاضیات عملی و حساب در دوره اسلامی است.
محاسبه جیب (سینوس) یک درجه. کاشانی در رسالهٔ وَتَر و جِیب مقداری برای جِیبِ یک درجه (˚sin 1) به دست آورده که اگر آن را بر 60 تقسیم کنیم، حاصل آن تا 17 رقم اعشاری با مقدار واقعی سینوس یک درجه موافق است.
سلم السماء یا رسالهٔ کمالیه
مختصر در علم هیئت
زیج خاقانی فی تکمیل الزیج الایلخانی
رساله شرح آلات رصد
نزهه الحدایق
زیج التسهیلات
مفتاح الحساب یا رساله طاق و ازج
رسالهٔ محیطیه
رساله وتر و جیب
کاشانی سرانجام صبح روز چهارشنبه 19 رمضان 832 قمری برابر با 22 ژوئن 1429 میلادی بیرون شهر سمرقند و در محل رصدخانه کشته شد. امین احمد رازی در کتاب تذکرهٔ هفت اقلیم می گوید که چون کاشانی چنان که باید و شاید آداب حضور در دربار را رعایت نمی کرد، الغ بیگ فرمان به قتل او داد. البته بنا به نقلی به او تهمت سوء قصد به جان [بیگ] (حاکم سمرقند) زدند و او پیش الغ بیگ مغضوب گردید و در آخر به دست داروغه ی سمرقند و فرمان وزیر سمرقند کشته شد. از نامه های کاشانی به پدرش چنین برمی آید که پدر به دلایلی از سرنوشت فرزند خود در دربار الغ بیگ نگران بود و در نامه یا نامه هایی، پسر را از خطرات معمول در دربار پادشاهان برحذر داشته بود و کاشانی نیز در پاسخ برای کاستن از نگرانی های پدر، نمونه های متعددی از توجه خاص الغ بیگ به خود را برای پدر شاهد آورده بود. انی بیان سرآمد همهٔ آثار ریاضی سده های میانه می دانند.
از زندگی و سرگذشت غیاث الدین جمشید کاشانی تاکنون دو فیلم و سریال ساخته شده است.
شهرآشوب به کارگردانی یدالله صمدی، محصول سال 1384
نردبام آسمان به کارگردانی محمدحسین لطیفی، محصول سال 1388، پخش شده از 1 شهریور 1388 تا 24 شهریور 1388 (رمضان 1388)
