به گزارش سرویس دانشگاه پایگاه خبری ساعدنیوز، در تحلیل ناآرامیهای دیماه 1404، اغلب تحلیلگران به سراغ ریشههای سیاسی و اقتصادی رفتهاند. اما اگر از دریچه «نظریه رفتار اطلاعیابی اجتماعی» به ماجرا نگاه کنیم، با حقیقتی مواجه میشویم که فراتر از شعارهاست: بحران اصلی نه در خیابان، بلکه در معماری اطلاعاتی ذهن نسل جوان رخ داده است.
یادداشت: دکتر رسول زوارقی (استاد دانشگاه تبریز)
یافتههای پژوهشی روی دانشجویان نشان میدهد که نسل زد (متولدین اواخر دهه 70 تا اواخر دهه 80) در تعامل اطلاعاتی و سرعت انتشار محتوا بیرقیب است. اما این «سرعت بالا» یک تیغ دو لبه است. این نسل در حالی که در اقیانوسی از دادهها غوطهور است، در «کاربست تحلیلی» و تفکیک سره از ناسره دچار ضعف نسبی است.
در واقع، سرعت بالای تصمیمگیری در کنار پیوندهای اجتماعی ضعیف و ناپایدار در فضای مجازی، باعث میشود یک جرقه اطلاعاتی به سرعت به یک حریق رفتاری تبدیل شود.
چرا یک مطالبه مدنی ناگهان تغییر ماهیت میدهد؟ بر اساس نظریه «شاه (2017)»، وقتی اکوسیستم اطلاعاتی دچار اشباع شود و «اینفودمیک» (همهگیری اطلاعات) رخ دهد، سه عامل باعث بروز خشونت میشود:
دژاطلاعات (Disinformation): روایتهای قطبیشدهای که آگاهانه برای تحریک احساسات طراحی میشوند.
آسیبپذیری شناختی: حساسیت بالای نسل زد به «عدالت اجتماعی» باعث میشود در برابر اخبار دستکاریشده، گارد دفاعی کمتری داشته باشند.
فقدان پیوندهای واقعی: در غیاب نهادهای مدنی قدرتمند، انرژی اطلاعاتی این نسل به جای تبدیل شدن به «کنش مسئولانه»، در چرخههای هیجانی شبکهها تخلیه میشود.
مسئله این نیست که چرا نسل زد در شبکههای اجتماعی حضور دارد؛ مسئله این است که ساختارهای رسمی ما نتوانستهاند برای این انرژی عظیم، کانالهای مشارکت نهادمند ایجاد کنند. وقتی شفافیت اطلاعات رسمی کم باشد و سواد اطلاعاتی انتقادی آموزش داده نشود، فضای دیجیتال به جای بستری برای توسعه، به آزمایشگاهی برای بازتولید خشونت تبدیل میشود.
برای پیشگیری از تکرار هزینههای سنگین دیماه 1404، راهکار در برخوردهای سختافزاری نیست. مدیریت بحران در عصر شبکهای مستلزم چهار گام اساسی است:
ارتقای سواد اطلاعاتی انتقادی: آموزش تشخیص فیکنیوز به جای فیلترینگ.
شفافیت اطلاعات رسمی: بازگرداندن مرجعیت به رسانههای داخلی از طریق صداقت و سرعت.
نهادسازی برای جوانان: ایجاد بسترهایی که جوانان حس کنند صدایشان در تصمیمگیریهای کلان شنیده میشود.
بازسازی پیوندهای اجتماعی: تقویت نهادهای واسط و واقعی در برابر پیوندهای سست و هیجانی مجازی.
سخن پایانی: وقوع حوادث اخیر بیش از آنکه یک بحران امنیتی باشد، بازتابی از یک «بحران در اکوسیستم اطلاعاتی» بود. تا زمانی که معماری اطلاعاتی و ارتباطی ما برای نسل جدید بازسازی نشود، پتانسیل گذار از اعتراض به خشونت همواره مانند یک آتش زیر خاکستر باقی خواهد ماند.
