در مورد آرامگاه مومنه خاتون چه می دانید؟

آرامگاه مومنه خاتون

«ایلدگز اتابک جهان پهلوان» (1175-1186 میلادی) دستوری صادر کرد که، این مقبره به افتخار خانم اولش «مومنه خاتون» ساخته شود. همان‌طور که بر روی لوحه توصیفی بالای ورودی مقبره به خط کوفی نوشته شده‌است، معلوم می‌گردد که، ساخت آن در سال‌های 1186 الی 1187 تکمیل شده‌است. معمار این مقبره «عجمی بن ابو بکر» (یا «عجمی نخجوانی») در نزدیکی آن یک مقبره‌ای به‌نام «یوسف ابن کثیر» نیز ساخته‌است. مقبره یوسف کثیر اوغلو که در کوچه شیخ محمد خیابانی در شهر نخجوان واقع شده و نزدیک به 8 قرن از عمر آن می‌گذرد، در میان مردم آتابابا توربه‌سی (مقبره آتابابا) یا آتابابا گونبزی (گنبد آتابابا) نیز نامیده می‌شود. این مقبره در اواسط قرن بیستم مرمت شده‌است. کتابه موجود بر روی مقبره چنین می‌گوید: «این مقبره متعلق به یوسف ابن کثیر، خواجه، رئیس اعظم، ذکاوت دین، جمال اسلام و رهبر مشایخ است.» براساس کتابه مذکور، این مقبره در ماه شوال سال 557 هجری (1162 میلادی) بنا نهاده شده‌است. در کتابه سمت چپ جبهه مقبره نیز نام معمار مقبره به شکل «بنّا عجمی ابن ابوبکر نخجوانی» ذکر شده‌است. بخش فوقانی از سطوح مقبره به شکل نوار جدا شده و در این قسمت کتابه‌ای قرار یافته‌است. در این نوار، آیاتی از قرآن با خط کوفی نوشته شده‌است.در بدو، یک مدرسه نیز در کنار مقبره ساخته شده‌بود. تصویرها و عکس‌های گرفته شده از مقبره در قرن نوزدهم تأیید می‌کند که، مدرسه یادشده جزو این مجتمع مذهبی و تحصیلی بوده که بعداً تخریب شده‌است. این مقبره فی‌مابین سالهای 1999 الی 2003 مانند جزوی از پروژه بانک جهانی برای حمایت از میراث فرهنگی آذربایجان کاملاً بازسازی شد. تصویر این مقبره بر روی اسکناس 5 هزار مناتی آذربایجان، بین سالهای 1996 تا 2006 چاپ می‌شده‌است.

توصیف آرامگاه مومنه خاتون

ساختمان مقبره، قصر آجری ده ضلعی می‌باشد که، ارتفاع آن به 25 متر می‌رسد. آن، بالای سردابهٔ طاقدار ساخته شده و روی پایه کم عمق ساخته شده از قطعات بزرگ دیوریت قرمز رنگ استوار است.سقف مسطح دارای گنبد کمی تیزی می‌باشد. اولین ورودی به داخل دایروی قصر، به سمت شرق، دومین ورودی به سردابه‌ای که تکیه سقف معلقش یک ستون مرکزی خشتی است، منتهی می‌شوند. در دیوار آجری محکم که، رو به طرف غرب است، دو پنجره کوچک و یک پنجرهٔ چاشنی بالای ورودی اصلی وجود دارند. دسته‌ای از کتابه‌های نوشته شده به خط کوفی که از کاشی‌های فیروزه‌ای درست شده‌است، زیر قرنیز مقرنس موجود می‌باشد. آجرهای کاشی‌ای تابناک آبی- فیروزه‌ای رنگ که با طاقچه‌های تیز مزین شده‌اند، در کنار پیکرهٔ مایل به قرمز خشت پخته شده، نمای فوق‌العاده زیبایی به وجود می‌آورند. این طراحی نه تنها درک چاشنی‌های پیچیده نقشی را آسان و تطابق رنگ‌ها را غنی ساخته، بلکه زیبایی و شیوایی خاصی به سطوح داخل طاقچه‌ها بخشیده‌است. در داخل، حجره تدفین دایره‌ای شکل ساخته شده‌است. مقبره «مومنه خاتون» نماینده سنت معماری قرون وسطایی نخجوان که تحت تأثیر عمیق آثار معمار «عجمی بن کوسیر» قرار گرفته‌است، می‌باشد. سبک معماری نخجوانی از سبک‌های شیروانی که در آبشوران رایج است، از لحاظ استفاده از آجر به عنوان مصالح ساخت و سازی پایه‌ای و بهره‌مندی از کاشی‌های رنگی، بویژه فیروزه‌ای، در دکوراسیون متفاوت می‌باشد.

مومنه خاتون که بود؟

در سال های اولیه حکومت اتابکان در آذربایجان مومنه خاتون نقش اساسی و مهمی داشت، وی مادر اتابک نصرت الدین محمد بن ایلدگز جهان پهلوان بود و از وی به عنوان یک مشاور سیاسی در دربار استفاده می شد، مومنه خاتون آن قدر نقش مهم و پر رنگی داشت که چند بار توانست قصر را در برابر قیام های متعدد حفاظت کند. مطابق با برخی از مستندات گفته می شود که جسد عروس مومنه خاتون به نام زاهده خاتون در این مقبره دفن است، زاهده هم نیز جز زنان عاقل و باهوش دربار بوده و از جمله عزیزترین زن های پادشاه به شمار می رفته است.

تاریخچه مقبره مومنه خاتون

از همان سال های ابتدایی ساخت مقبره مومنه خاتون این بنا به یکی از مهم ترین بناهای تاریخی نخجوان و بلکه سراسر آذربایجان تبدیل شد.اتابک شمس‌الدین ایلدگز که بین سال های 1175 تا 1186 میلادی می زیست، در سال 1186 میلادی و همزمان با مرگ همسرش دستور ساخت این بنا را داد و پسرش محمد جهان پهلوان احداث آن را به پایان رساند. مومنه خاتون یکی از همسران اتابک بود اما نزد وی ارج و قرب زیادی داشت. پس از مرگ اتابک پیکر وی را نیز روی جسم بی جان مومنه خاتون و بر طبقه دوم قبر دفن کردند. بر اساس برخی فرضیه ها، شاهزاده اتابک، همسرش و پسرش در این مکان به خاک سپرده شده اند و سنگ مزار آنها در سال های پیش به سرقت رفته است. به مرور زمان مقبره مومنه خاتون رو به تخریب رفت آن قدر که نگرانی مسوولان را برانگیخت. به همین دلیل در طی سال های 1999 تا 2003 میلادی به صورت گسترده به مرمت مقبره پرداختند.

در تصاویری که از قرون گذشته به دست آمده مشخص است که بنای مومنه خاتون تنها یک برج نبوده، بلکه دو گلدسته و یک ورودی بزرگ نیز به صورت جداگانه رو به روی این برج وجود داشتند که به مرور زمان از بین رفته اند.

معماری مقبره مومنه خاتون

اگر بخواهیم خیلی دقیق درباره معماری مقبره مومنه خاتون در نخجوان صحبت کنیم، باید بگوییم که این مقبره بر روی یک دخمه ساخته شده که تمام آن را آجر تشکیل داده است. ورودی، در شرق بنا قرار دارد و در بالای آن یک پنجره کوچک ایجاد شده است. زیر ورودی آرامگاه نیز یک ورودی به دخمه زیرین قرار دارد. در این دخمه به سقفی گنبدی و طاق های جالب توجهی بر می خوریم که بر روی پایه های آجری استوار شده اند.

یکی از مشخصه های اصلی مقبره مومنه خاتون در نخجوان شکل های هندسی به ویژه مستطیل و مثلث هایی است که برای نوشتن حروف استفاده شده است. سبک معماری این بنا به سبک هایی که در دوره قرون وسطا بوده نیز برمی گردد و اصلا یکی از دلایل شهرت آن همین است. این مقبره تزییناتی ساده اما قابل توجه دارد. دور تا دور سازه با نوشته های عربی آبی رنگ به خط کوفی مزین شده است. در تمامی اضلاع آرامگاه، تزیینات و نوشته هایی متفاوت را می بینید اما در یکی از ضلع ها، این تزیینات تکراری هستند که به نظر می رسد آن را برای خروج در نظر گرفته اند. دور تا دور بالای ساختمان آرامگاه به شکلی ماهرانه و هنرمندانه تزیین شده است و مقرنس های بسیار زیبایی دارد.